سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

حقوق شهروندی در نافرمانی‌های مدنی از دیدگاه نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی فیض‌الاسلام، خمینی شهر، ایران
2 گروه الهیات، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
3 گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران
10.22034/sm.2026.2045185.2255
چکیده
هدف پژوهش حاضر واکاوی حقوق شهروندی در چارچوب نافرمانی‌های مدنی بر مبنای آموزه‌ها و سیره حکمرانی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه بوده است. نافرمانی مدنی به‌ معنای نقض عمدی و علنی و در عین‌حال مسالمت‌آمیز قانون با هدف اصلاح رویه‌های موجود، در تلاقی میان حقوق فردی و اقتدار حاکمیت قرار دارد. مسئله اصلی آن است که چگونه سیره علوی ضمن تضمین حقوق اصلی شهروندان معترض، مرزی باریک میان اصلاح‌گری مدنی و ساختارشکنی مخل نظم عمومی ترسیم می‌نماید. این پژوهش با روشی توصیفی- تحلیلی و از طریق تحلیل متون دینی، به استخراج سیره قولی و عملی حضرت علی(ع) در این زمینه پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در چارچوب فکری و عملی نهج‌البلاغه، نقد و اعتراض نه‌تنها حقی برای شهروندان شمرده شده، بلکه پذیرفتن و اصلاح امور در صورت به‌جا بودن نقد و اعتراض، به عنوان تکلیفی برعهده حاکمان است. چنانچه امام علی(ع) با تفکیک دقیق میان اعتراض مسلّحانه و شورش، سازوکاری پیش‌رو در به رسمیت شناختن حقوق اپوزیسیون طراحی کرده است؛ به‌گونه‌ای که تا زمان عدم توسل به خشونت و اقدام مسلّحانه، حقوق اجتماعی، اقتصادی (سهم از بیت‌المال) و آزادی بیان ناقدان و معترضان تضمین‌شده باقی می‌ماند. بر همین مبنا، الگوی استخراج شده از نهج‌البلاغه، مبنایی فقهی- حقوقی برای مشروعیت‌بخشی به کنشگری مدنی غیرخشونت‌آمیز فراهم می‌آورد و با تقلیل هزینه‌های نقد در جامعه اسلامی، مدارای حاکمیت را ضامن اصلی حفظ انسجام اجتماعی و ممانعت از انسداد سیاسی معرفی می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Civil Rights in the Context of Civil Disobedience from the Perspective of Nahj al-Balagha

نویسندگان English

Fatemeh Enteshari 1
Mohsen Fahim 2
Najmiyeh Al-Sadat Fazeli 3
1 Assistant Professor, Department of Law, Feizoleslam Institute of Higher Education, Khomeini Shahr, Iran.
2 Department of Theology, Na.C., Islamic Azad University, Najafabad, Iran
3 Department of Criminal Law and Criminology, Na.C., Islamic Azad University, Najafabad, Iran
چکیده English

This study examines civil rights in the context of civil disobedience through Imam Ali’s teachings and governance practices as presented in Nahj al-Balagha. Civil disobedience, defined as the deliberate, public, and nonviolent violation of law to reform existing practices, lies at the intersection of individual rights and state authority. The central question is how Imam Ali’s model of governance safeguards the fundamental rights of protesting citizens while distinguishing civic reform from actions that undermine public order and institutional stability. Using a descriptive-analytical approach to religious texts, the study examines Imam Ali’s teachings and practical conduct in this regard. The findings indicate that, within the intellectual and practical framework of Nahj al-Balagha, criticism and protest are recognized as citizens’ rights, while rulers are obligated to accept valid criticism and take corrective action. Imam Ali established a pioneering framework for recognizing the rights of political opposition by delineating the boundaries between protected dissent and violent or armed action. As long as critics and protesters refrain from violence and armed action, their social and economic rights—including their entitlement to a share of the public treasury—and freedom of expression remain protected. The model derived from Nahj al-Balagha thus provides a jurisprudential and legal foundation for legitimizing nonviolent civic action. By reducing the costs of criticism within Islamic society, it identifies governmental tolerance as a key safeguard of social cohesion and a means of preventing political deadlock.

کلیدواژه‌ها English

civil disobedience
civil rights
political participation
social participation
Nahj al-Balagha
justice
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه. ترجمه: محمد دشتی. قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی مشهور، 1379.
ابن ابی‌الحدید، محمد بن حسین (1427ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج 20، 6.
ابن اثیر (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارالصادر، ج2.
ابن مزاحم، نصر (1402ق). وقعة صفین. قم: منشورات مکتبة المرعشی النجفی، چاپ دوم.
بلعمی، ابوعلی (1365). تاریخ طبری. ترجمه: ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات اساطیر، ج 15.
تمیمی آمدی، عبدالواحد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دارالکتاب الاسلامی.
حرّعاملی، محمد بن حسن (1414ق). وسائل الشیعه. قم: آل‌البیت، ج 11، 14.
دشتی، محمد (1405). ترجمه نهج‌البلاغه. قم: نشر اجود.
رضایی‌پور، آرزو (1385). حقوق شهروندی. تهران: انتشارات آریان.
طبری، ابن جریر (1394). تاریخ طبری. ترجمه: ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر، ج 3.
کانت، ایمانوئل (1401). فلسفه حقوق. ترجمه: منوچهر صانعی. تهران: نقش و نگار.
مجلسی، محمدباقر (1315). بحارالانوار. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج75.
محقق داماد، سید مصطفی؛ وصالی، سید سعید (1393). نهج‌البلاغه نگاهی فراگیر از حقوق شهروندی. تهران: مرکز توسعه راهبردی حقوق شهروندی.
نسایی، احمد بن شعیب (1399). سنن نسایی. ترجمه: خالد ایوبی‌نیا. نشر احسان.
نوری، میرزا حسین (1408ق). مستدرک الوسائل. قم: آل‌البیت(ع)، ج2-3، 11.
Arendt, H. (1958). The Human Condition. Chicago: University of Chicago Press.
Mill, J. S. (2011). On liberty. Project Gutenberg.