سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

جواز یا عدم جواز تعامل با سلطان؛ نمودی از بازتابپیدایش حکومت صفویه در تدوین تفاسیر روایی شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/sm.2026.2023624.2189
چکیده
تطبیق تفاسیر روایی شیعه و دقت در وجوه تمایز آنها نشان می‌‌دهد که مؤلفان تفاسیر روایی با اثرپذیری از شرایط زمینه‌‌ای، به منظور کشف مراد آیات در قالب گزینش روایات اجتهاد نموده‌‌اند. حقیقتی که برخلاف تصور برخی از قرآن‌‌پژوهان، مبنی بر غیراجتهادی بودن این تفاسیر است. در این راستا، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، و تطبیق تفاسیر روایی متقدم و متأخر شیعی و با کاربست مفهوم زمینه در نظریه‌‌های هرمنوتیک مؤلف‌‌محور، وجه تمایز این تفاسیر در مسئله‌‌ جواز یا عدم جواز تعامل با سلطان را بررسی کرده است. هدف تحقیق آن است که افزون‌بر روشن‌‌ساختن جنبه‌‌های پنهان ‌‌مانده از این مسئله، مصداقی از مصادیق اجتهادورزی مؤلفان تفاسیر روایی در تدوین تفاسیرشان را آشکار سازد. فرضیه تحقیق آن است که تشکیل حکومت تمام عیار و مستقل شیعی صفوی به‌مثابه نقطه‌‌ عطفی در تاریخ فقه سیاسی شیعه به عنوان زمینه‌‌ای اثرگذار، موجب تفاوت رویکرد تفاسیر روایی متأخر نسبت به تفاسیر روایی متقدم شده است. نتایج تحقیق نشان می‌‌دهد که تفاسیر روایی شیعه در مسئله‌‌ یادشده، از جنبه‌‌های مختلف نسبت به یکدیگر متمایز هستند. تعداد روایاتی که مفسّر در راستای تفسیر آیات بیان کرده، نحوه چینش و ترتیب ‌‌دادن روایات از جانب مفسّر و گزینش منابعی که مفسّر با ارجاع به آنها به ذکر روایات اقدام نموده، گونه‌‌هایی از تمایز این تفاسیر در قیاس با یکدیگر است. اما در مسئله جواز یا عدم جواز تعامل با سلطان آنچه که به طور خاص‌‌تری این تفاسیر را از یکدیگر متمایز کرده، نوع رویکرد صاحبان تفاسیر متأخر، بویژه تفسیر فیض کاشانی، حویزی، بحرانی و قمی مشهدی درباره‌‌ این مسئله است؛ به‌‌گونه‌‌ای که برخلاف مفسّران متقدم قرن دوم تا چهارم، این مفسّران علاوه‌بر ذکر روایاتی که از تعامل با سلطان و دربار سلطنت برحذر می‌‌دارد، به ذکر روایاتی روی آورده‌‌اند که با قیود و شروطی و طبق مصالحی، جواز تعامل با سلطان در آن مطرح شده است. چرایی این تفاوت رویکرد با توجه به همزمانی دوران تألیف تفاسیر روایی متأخر با روی‌‌ کار آمدن حکومت شیعی صفوی، قابل ارزیابی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Permissibility or Impermissibility of Interaction with the Sultan: The Influence of the Emergence of the Safavid State on the Compilation of Shi ‘i Hadith-Based Exegeses

نویسندگان English

Mahdi Pichan 1
Nosrat Nilsaz 2
1 Ph.D., Department of Qur’anic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Qur’anic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

A comparative examination of Shi‘i hadith-based exegeses reveals that their authors, influenced by their historical contexts, exercised interpretive reasoning in selecting narrations to ascertain the intended meanings of Qur’anic verses. This finding challenges the view held by some Qur’anic scholars that such exegeses are devoid of ijtihad (independent juristic reasoning). Employing a descriptive-analytical method, this study compares early and later Shi ‘i hadith-based exegeses and applies the concept of context from author-centered hermeneutical theories to examine differences in their treatment of the permissibility or impermissibility of interaction with the sultan. It seeks both to clarify overlooked aspects of this issue and to demonstrate a specific instance of interpretive reasoning in the compilation of these works. The central hypothesis is that the establishment of a fully fledged, independent Shi‘i state under the Safavids—a turning point in the history of Shi‘i political jurisprudence—constituted a significant contextual factor shaping the divergent approaches of early and later exegeses. The findings reveal differences in the number of narrations cited to interpret Qur’anic verses, their arrangement and sequence, and the sources from which they were selected. More specifically, the approaches of later exegetes, particularly Fayz Kashani, al-Huwayzi, al-Bahrani, and al-Qummi al-Mashhadi, distinguish their treatment of interaction with the sultan. Unlike exegetes of the second to fourth centuries AH, these scholars included not only narrations warning against interaction with the sultan and the royal court but also narrations permitting such interaction subject to specific restrictions and conditions and in consideration of certain interests. This divergence can be understood in light of the historical concurrence between the compilation of later hadith-based exegeses and the rise of the Shi ‘i Safavid state.

کلیدواژه‌ها English

just sultan, unjust sultan, Shi ‘i hadith-based exegeses, Safavid state, Shi ‘i exegetes
قرآن کریم.
آبادیان، حسین؛ بی‌‌طرفان، محمد (1392). تحلیل مبانی مشروعیت و نامشروعیت نهاد سلطنت از دیدگاه علمای عصر صفوی. پژوهش‌‌نامه تاریخ اسلام، 3(10)، ص5-34.
آقاجری، سید هاشم (1395). مقدمه‌‌ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی. تهران: طرح نقد.
ابن‌‌خلدون، عبدالرحمن‌‌بن محمد (1408ق). دیوان المبتدأ. بیروت: دارالفکر، ج3.
ابن‌‌مسکویه، احمدبن محمد (1389). تجارب الامم. ترجمه ابوالقاسم امامی. تهران: سروش، ج6.
ابوحمزة ثمالی، ثابت‌‌بن دینار (1420ق). تفسیر ابی‌‌حمزة ثمالی. قم: نشر الهادی.
اردبیلی، احمدبن محمد (1375). هفده رساله. قم: کنگره مقدس اردبیلی.
استرآبادی، سید علی (1409ق). تأویل الایات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة. قم: النشر الاسلامی.
افندی، میرزا عبداللّه (1401ق). ریاض العلماء. قم: مطبعة الخیام، ج3، 1.
ایازی، محمدعلی (1373). سیر تطور تفاسیر شیعه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بابایی، علی‌‌اکبر (1386). مکاتب تفسیری. تهران: سمت؛ پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ج1.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان (1374). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه بعثة، ج1-3.
پالمر، ریچارد (1384). علم هرمنوتیک. ترجمه محمد سعید حنایی. تهران: هرمس.
ترکمان، اسکندر بیک (1334). تاریخ عالم آرای عباسی. تهران: امیرکبیر.
جعفریان، رسول (1379). صفویه در عرصه دین و فرهنگ و سیاست. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ج1.
جهان‌‌بین، فرزاد (1386). تحلیل مواضع علمای شیعه در قبال حکومت‌‌ها با بررسی دو عصر صفوی و قاجار. دین و سیاست، 4(13)، ص177-197.
حسن‌‌بن علی (1403ق). التفسیر منسوب الی الامام الحسن العسکری(ع). قم: مدرسة الامام المهدی(عج).
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415ق). نورالثقلین. تحقیق رسولی محلاتی. قم: اسماعیلیان، ج1-3.
خاتون‌‌آبادی، عبدالحسین (1352). وقایع السنین و الاعوام. تصحیح محمدباقر بهبودی. تهران: اسلامیه.
خالقی، علی (1392). تحلیلی بر تفکر سیاسی فقهای شیعه در عصر ایلخانان. سیاست متعالیه، 1(3)، ص99-120.
خوانساری، محمدباقر (1390). روضات الجنات. قم: اسماعیلیان، ج1.
دیلتای، ویلهلم (1391). دانش هرمنوتیک و مطالعه تاریخ. ترجمه منوچهر صانعی دره‌بیدی. تهران: ققنوس.
رفیعی، علی (1382). اندیشه‌‌های سیاسی مسلمانان. تهران: نشر یاقوت.
زارعیان، مریم (1391). مناسبات روحانیون با دولت در عصر صفوی. جامعه‌‌شناسی تاریخی، 4(2)، ص87-116.
سید مرتضی، علی‌‌بن حسین (1421ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم، ج2.
صفت‌گل، منصور (1381). ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی. تهران: رسا.
علامه حلّی، حسن‌‌بن یوسف (1420ق). تحریر الاحکام. قم: مؤسسه امام صادق(ع)، ج2.
عمید زنجانی، عباسعلی (1373). مبانی و روش‌‌های تفسیر قرآن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
عیاشی، محمدبن مسعود (1380). تفسیر العیاشی. تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی. تهران: المطبعة العلمیة، ج1-2.
فرات کوفی، فرات‌‌بن ابراهیم (1410ق). تفسیر فرات کوفی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415ق). تفسیر الصافی. تحقیق حسین اعلمی. تهران: مکتبة الصدر، ج1-2.
قزوینی، یحیی‌‌بن عبداللطیف (1363). لبّ التواریخ. تهران: بنیاد و گویا.
قطیفی، ابراهیم‌‌بن سلیمان (1413ق). السراج الوهاج، الخراجیات. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
قمی مشهدی، محمدبن محمدرضا (1368). کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج2-4، 6، 8.
قمی، علی‌‌بن ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی. تحقیق طیب موسوی جزائری. قم: دارالکتاب.
کاشانی، محمدبن مرتضی (1410ق). المعین. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
کاشانی، ملافتح‌اللّه (1423ق). زبدة التفاسیر. قم: بنیاد معارف اسلامی.
محقق حلّی، جعفربن حسن (1408ق). شرایع الاسلام. قم: اسماعیلیان، ج1.
معرفت، محمدهادی (1394). تفسیر و مفسّران. قم: انتشارات تمهید، ج2.
مفید، محمدبن نعمان (1413ق). المقنعة. قم: کنگره شیخ مفید.
مینورسکی، ولادیمیر (1334). سازمان اداری حکومت صفوی. تهران: انجمن کتاب.
ورهرام، غلامرضا (1385). نظام سیاسی و سازمان‌‌های اجتماعی ایران در عصر قاجار. تهران: معین.
هرش، اریک (1395). اعتبار در تفسیر. ترجمه محمدحسین مختاری. تهران: انتشارات حکمت.