سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

خوانشی بر کارکرد دولت اسلامی در تفکر شیعی با تکیه بر فقهای معاصر (با تاکید بر آراء امام خمینی و مقایسه تطبیقی با اندیشه حسن البنا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
10.22034/sm.2023.1990614.2041
چکیده
پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، درصدد تبیین تطبیقی کارکرد دولت اسلامی در دو گفتمان شیعی (با تأکید بر آراء امام خمینی) و سنّی معاصر (با تأکید بر اندیشه حسن البنا) است و به بررسی مباحث مشروعیت نظام، مرکز تصمیم‌گیری، فرایند قدرت، قلمرو دخالت دولت و حق نظارت و انتقاد مردم می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در تفکر ولایت فقیه، مشروعیت حکومت ریشه در نصب الهی دارد و مردم نقش فعلیت‌بخش و مشارکت‌آفرین ایفا می‌کنند؛ در حالی‌که در اندیشه اخوان‌المسلمین، مشروعیت بر پایه قرارداد اجتماعی و شورا استوار است. همچنین در نظام ولایت فقیه، مرکز تصمیم‌گیری متشکل از رهبری و قوای سه‌گانه با نظارت رهبر است، در حالی‌که در اندیشه البنا، مجلس شورا به‌عنوان کانون اصلی تصمیم‌گیری مطرح می‌شود. این پژوهش با ارائه جدول تطبیقی، نقاط اشتراک و افتراق دو گفتمان را به‌صورت نظام‌مند تبیین کرده و نشان می‌دهد که با وجود اشتراکات فراوان در اهداف کلان (اجرای شریعت، ایجاد حکومت اسلامی و مقابله با غرب)، تفاوت‌های بنیادینی در مبانی مشروعیت، نقش مردم و مرکز تصمیم‌گیری میان دو گفتمان وجود دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Examination of the Functions of the Islamic State in Shi‘i Thought: A Focus on Contemporary Jurists, with Particular Emphasis on Imam Khomeini’s Views and a Comparison with Hasan al-Banna’s Thought

نویسنده English

Habib Hatami Kankabod
Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Adopting a descriptive-analytical approach and employing qualitative content analysis, this study compares the functions of the Islamic state within two contemporary discourses: Shi‘i thought, with particular emphasis on Imam Khomeini’s views, and Sunni thought, with a focus on Hasan al-Banna’s ideas. It examines the legitimacy of the political system, the locus of decision-making, the exercise of power, the scope of state intervention, and the people’s right to exercise oversight and voice criticism. The findings indicate that, in the theory of Wilayat al-Faqih (Guardianship of the Islamic Jurist), governmental legitimacy derives from divine appointment, while the people help bring government into practical existence and sustain it through political participation. By contrast, in the thought of the Muslim Brotherhood, legitimacy rests on the social contract and shura (consultation). Under the Wilayat al-Faqih system, decision-making authority lies with the Supreme Leader and the three branches of government, with the latter operating under the Leader’s supervision. In
al-Banna’s thought, however, the consultative assembly (Majlis Shura) serves as the principal decision-making body. Using a comparative table, the study systematically identifies similarities and differences between the two discourses. It demonstrates that, despite substantial common ground in their overarching objectives—including the implementation of Islamic law (Shari‘a), the establishment of Islamic government, and opposition to Western influence—fundamental differences remain in the foundations of political legitimacy, the role of the people, and the locus of decision-making.

کلیدواژه‌ها English

Islamic government
Islamic state
Wilayat al-Faqih
Imam Khomeini
Hasan al-Banna
political legitimacy
قرآن کریم.
امین، احمد (۱۳۷۶). پیشگامان مسلمان تجددگرایی در عصر جدید. ترجمه حسن یوسفی اشکوری. تهران: علمی و فرهنگی.
البنا، حسن (بی‌تا/الف). رساله الجهاد. بیروت: مطابع عویدات.
البنا، حسن (بی‌تا/ب). مجموعه الرسائل، نظام الحکم. دارالکلمه للنشر و التوزیع.
الیاسی، مرتضی (۱۳۹۰). کنترل قدرت در حقوق اسلامی جمهوری اسلامی ایران. حکومت اسلامی، 16(1)، صص۱۳۹-۱۷۰.
جمشیدی، محمدحسین (۱۳۸۸). اندیشه سیاسی امام خمینی. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
چیلکوت، روتالد (۱۳۷۷). نظریه‌های سیاست مقایسه‌ای. ترجمه وحید بزرگی و علیرضا طیب. تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.
خمینی، سید روح‌الله (۱۳۵۷). ولایت فقیه (حکومت اسلامی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله (۱۳۶۱). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج ۴، ۹، ۱۱، ۱۷، ۲۰.
خمینی، سید روح‌الله (۱۳۷۸). صحیفه نور. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج ۴، ۱۱.
خمینی، سید روح‌الله (بی‌تا). کتاب البیع. قم: انتشارات اسماعیلیان، ج2.
الریس، محمد ضیاءالدین (بی‌تا). الاسلام و احلامه.
صدرا، علیرضا (۱۳۹۴). امام خمینی در نجف نظریه ولایت فقیه را تئوریزه کرد. پایگاه تاریخ معاصر.
عبدالعزیز، جمعه امین (۱۴۱۹ق). فهم الاسلام فی ظلال الاصول العشرین للامام الشهید حسن البنا. قاهره: دارالدعوه للطبع و النشر و التوزیع.
عوده، عبدالقادر (۱۹۷۷م). الاسلام و اوضاعنا القانونیه. قاهره: المختار الاسلامی.
فوزی، یحیی (۱۳۹۴). اندیشه سیاسی امام خمینی. قم: دفتر نشر معارف.
فیرحی، داود (۱۳۹۲). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سمت.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: اداره‌کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1368.
قرضاوی، یوسف (۱۳۹۰). سنّت سرچشمه دانش و تمدن. ترجمه عبدالعزیز سلیمی. تهران: نشر احسان.
قرضاوی، یوسف (۱۹۹۷م). الاسلام و العلمانیة وجها لوجه. مکتبة وهبه.
کواکبیان، مصطفی (۱۳۷۸). مبانی مشروعیت در نظام ولایت فقیه. تهران: عروج.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۷). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1-2.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۷). پیرامون انقلاب اسلامی. تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۱۱ق). انوار الفقاهة. قم: مدرسه امیرالمؤمنین، ج1.
منتظری، حسینعلی (۱۴۰۸ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ج1.
ناصحی، مصطفی (۱۳۷۸). ولایت فقیه و تفکیک قوا. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
نوبهار، رحیم (۱۳۷۶). ولایت مطلقة فقیه: فراقانونی یا در چهارچوب قانون. در: مجموعه آثار کنگره امام خمینی و اندیشه حکومت اسلامی. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج5.
وینسنت، انیزرو (۱۳۷۵). نظریه‌های دولت. ترجمه حسین بشیریه. تهران: نشر نی.