سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

الگوی مطلوب تعامل آزادی بیان و حق انتقاد سازندهدر راستای کارآمدی حکومت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران
2 گروه علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
10.22034/sm.2026.2015262.2178
چکیده
تعامل سازنده میان آزادی بیان و حق انتقاد، نقشی حیاتی در تضمین پاسخگویی، شفافیت و در نهایت کارآمدی نظام‌های حکومتی، ازجمله حکومت اسلامی ایفا می‌کند. علی‌رغم اهمیت نظری این دو مفهوم در اندیشه اسلامی، چگونگی تحقق یک الگوی تعاملی مطلوب و مؤثر میان آن‌ها که به تقویت مبانی حکومت و پیشبرد مصالح عمومی منجر شود، همچنان محل بحث و نیازمند واکاوی دقیق است. این پژوهش با هدف ارائه الگوی مطلوب تعامل آزادی بیان و حق انتقاد سازنده در چارچوب حکومت اسلامی و با تمرکز بر افزایش کارآمدی نظام، به این مسئله می‌پردازد. سوال اصلی پژوهش آن است که مولفه‌ها و سازوکارهای اساسی الگوی مطلوب تعامل میان آزادی بیان و حق انتقاد سازنده، که منجربه کارآمدی حکومت اسلامی شود، کدامند؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی مبانی نظری، فقهی و الزامات عملی این تعامل می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که الگوی مطلوب مذکور بر پایه‌ اصولی چون اصل مسئولیت‌پذیری متقابل حاکم و شهروند، اصل تفکیک میان انتقاد سازنده و مخرب، اصل شفافیت اطلاعاتی و اصل امنیت قضایی منتقد استوار است و تحقق آن نیازمند سازوکارهایی نظیر نهادینه‌سازی مجاری رسمی و غیررسمی دریافت انتقادات، تقویت فرهنگ نقدپذیری در میان کارگزاران و تدوین چارچوب‌های حقوقی شفاف برای تضمین آزادی بیان مسئولانه می‌باشد. دستیابی به کارآمدی در حکومت اسلامی، در گرو ایجاد و نهادینه‌سازی یک الگوی پویا و متوازن از تعامل میان آزادی بیان و حق انتقاد سازنده است که در آن، ضمن پاسداشت آزادی‌های مشروع، از ظرفیت انتقاد برای اصلاح امور و ارتقای حکمرانی استفاده شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Ideal Model of Interaction between Freedom of Expression and the Right to Constructive Criticism for Enhancing the Effectiveness of Islamic Government

نویسندگان English

Najaf Lakzaee 1
Seyed Mohammadreza Mousavian 2
1 Professor, Department of Political Science, Baqir al-Olum University, Qom, Iran
2 Department of Political Science, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده English

Constructive interaction between freedom of expression and the right to criticize plays a vital role in ensuring accountability, transparency, and, ultimately, the effectiveness of governmental systems, including Islamic government. Despite the theoretical significance of these concepts in Islamic thought, how to develop an effective model of interaction that strengthens the foundations of government and advances the public interest remains a matter of debate requiring systematic investigation. This study proposes an ideal model of interaction between freedom of expression and the right to constructive criticism within Islamic government, focusing
on enhancing governmental effectiveness. The central research question is: What key components and mechanisms constitute an ideal model of interaction between freedom of expression and the right to constructive criticism that enhances the effectiveness of Islamic government? Using a descriptive-analytical method, the study examines the theoretical and jurisprudential foundations of this interaction and its practical requirements. The findings indicate that the proposed model rests on the principles of mutual accountability between rulers and citizens, the distinction between constructive and destructive criticism, information transparency, and the legal protection of critics. Its implementation requires institutionalizing formal and informal channels for receiving criticism, fostering a culture of receptiveness to criticism among public officials, and establishing clear legal frameworks to safeguard responsible freedom of expression. Achieving effective Islamic government depends on developing and institutionalizing a dynamic, balanced model of interaction between freedom of expression and the right to constructive criticism. Such a model should protect legitimate freedoms while harnessing criticism to address shortcomings, improve public affairs, and enhance governance.

کلیدواژه‌ها English

freedom of expression
right to criticize
constructive criticism
Islamic government
governmental effectiveness
interactive model
political jurisprudence
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آقابخشی، علی (1382). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، چاپ چهارم.
آمدی، عبدالواحد (1366). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم. تحقیق مصطفی درایتی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
اسلام‌پور، عسکری (1385). انتقاد و انتقادپذیری از نگاه اسلام. مبلغان، شماره ۸۸.
اسلامی، سید حسن (1380). حکومت دینی و حق انتقاد. تهران: باز.
اسلامی، سید حسن (1381). امام، اخلاق و سیاست. تهران: عروج.
انوری، حسن (1382). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن، چاپ دوم، ج1.
پولن، رمون (1380). حقیقت‌‌‌ها و آزادی. ترجمه عباس باقری. تهران: نشر نی.
خامنه‌ای، سید علی (17/07/1386). بیانات در دیدار دانشجویان نخبه، برتران کنکور و فعالان تشکّل‌هاى سیاسى فرهنگى دانشگاه‌ها. قابل دسترس در:                                                                                               https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3404
خمینی، سید روح‌الله (1361). توضیح المسائل. تهران: انتشارات اسلامی نشر روح.
خمینی، سید روح‌الله (1407ق). تحریر الوسیله. دمشق: المستشاربة الثقافیة للجمهوریة الاسلامیة الایرانیة بدمشق، ج ۱.
خمینی، سید روح‌الله (بی‌نا). صحیفه امام. تهران: موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، ج 4-10، 12، 19-21.
سید باقری، سید کاظم (1397). حق آزادی بیان از منظر قرآن کریم. علوم سیاسی، شماره 81 .
شفیعی، محمود (1402). حقوق سیاسی مردم از منظر قرآن و روایات. قم: نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
طالقانی، سید محمود (1362). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، ج5.
فضل‌الله، سید محمدحسین (1419ق). تفسیر من وحی القرآن. دارالملاک للطباعه والنشر، چاپ دوم، ج6، 20.
فیض‏الاسلام اصفهانی، علی‌نقی (1351). ترجمه‏ و شرح نهج‏البلاغه. تهران: بی‌نا.
قطب، سید (1412ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق، چاپ هفدهم، ج1.
کلینی، محمدبن یعقوب (1348). اصول کافی. شرح جواد مصطفوی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل‌بیت(ع)، ج1.
مجلسی، محمدباقر (1360). بحارالانوار. ترجمه‏ موسی خسروی و دیگران. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج 110، 74، 2.
مصباح یزدی، محمدتقی (1365). سخنی پیرامون شخصیت استاد علامه طباطبایی: یادنامه مفسّر کبیر علامه طباطبایی. رشد معلم، شماره33.
معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات سرایش، چاپ هشتم، ج4.
موسوی زنجانی، سید ابوالفضل (1340). حریت در نظر اسلام. مکتب تشیع، شماره 3.
موسوی کاشمری، سید مهدی (1379). انتقادگری و انتقادپذیری در حکومت علوی. حکومت اسلامی، شماره 17.
نامنی، حسن (1383). یک کتاب در یک مقاله: حکومت‌های دینی و حق انتقاد. اندیشه حوزه، شماره 49-50.
نجفی، محمدجواد؛ مفتح، محمدهادی؛ موحدی ساوجی، محمدحسن (1394). حق انتقاد از منظر قرآن و سنّت. قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره 3.
هاشمی، سید محمد (1374). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ج 1.