سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

عوامل ناکارآمدی دولت در فلسفه سیاسی فارابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
10.22034/sm.2026.2040379.2237
چکیده
امروزه در دولت پژوهی بحث ناکارآمدی دولت از مسائل اساسی در رویکردهای مختلف دولت‌پژوهان است، تا از ناکارآمدی آن پیشگیری شده و دولت بتواند به اهداف خود آسان‌تر دست یابد. در رویکرد فلسفی سیاسی با هدف ایجاد و استقرار نظم پایدار و دستیابی به اهداف و آرمان‌ها، به دولت به عنوان سامانه مدیریت و هدایت جامعه نگریسته می‌‌شود تا دسترسی و دستیابی به اهداف تعریف شده ممکن و مقدور گردد. فارابی به عنوان یک فیلسوف سیاسی، در دستگاه فلسفی سیاسی خود انسان و تعالی و ارتقاء وجودی آن را محور اساسی دولت و کارآمدی آن قرار می‌دهد، اما در عین‌حال مقوله دولت را مطلق نمی‌نگردد و معتقد است که ممکن است دچار ناکارآمدی گردد. از این‌رو پرسش اصلی آن است که نزد فارابی چه عواملی مانع از دستیابی دولت به اهداف و مقاصد خود می‌شود. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوا متون فارابی را به‌ﻣﺜﺎﺑﻪ ﯾﮏ ﮐﻞ واﺣﺪ نگریسته و با روش کیفی با رسوخ به معانی پنهان و فهم معانی مستتر، به شناخت عوامل ظاهر و پنهان و عوامل سخت و نرم ناکارآمدی دولت برمی‌آید، تا با تحلیل عمیق‌‌تر، ایده مورد نظر خود را مورد بررسی قرار دهد. عوامل ناکارآمدی دولت در فلسفه سیاسی فارابی به این شرح شناسایی شدند: یکی عدم بهره‌گیری از حکمت و دوراندیشی و عدم توجه به مصالح و خیرات مشترک همۀ افراد در هر صنف و گروهی؛ دوم، عدم حاکمیت اعتدال‌بخشی بر قوای فردی افراد و مدیران جامعه و نبود سیاستگذاری بر محور عدالت مدنی بر ساختارها؛ سوم، در رویکردهای منفعت‌طلبی و ثروت‌‌اندوزی افراد و گروه‌‌ها و خودخواهی طمع‌ورزانه آنها و در رواج بی‌عدالتی‌ها و پیدایش تبعیض‌ها و اختلاف طبقاتی و وجود فاصله فقر و غنی و استضعاف و بندگی و استعباد گروهی و استکبار و سلطه‌گری فرد یا گروهی بر دیگران.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Factors Contributing to Government Ineffectiveness in Al-Farabi’s Political Philosophy

نویسنده English

Morteza Yousefirad
Associate Professor, Institute for Islamic Culture and Thought, Qom, Iran.
چکیده English

Government ineffectiveness is a central concern in contemporary government studies, with diverse approaches seeking to identify its causes and enable governments to achieve their objectives more effectively. From the perspective of political philosophy, government is understood as a system for managing and directing society toward a stable order and the realization of collective goals and ideals. Al-Farabi places human beings and their existential advancement and perfection at the center of his account of government and its effectiveness. Nevertheless, he recognizes that government can become ineffective. Accordingly, this study asks: What factors, according to Al-Farabi, prevent government from achieving its goals? Employing qualitative content analysis, the study examines Al-Farabi’s texts as an integrated whole, exploring their underlying and implicit meanings to identify manifest and latent factors, including structural and non-structural factors, contributing to government ineffectiveness. The findings identify three principal sets of factors. The first comprises failures to exercise wisdom and prudence and to consider the common interests and shared goods of individuals across all professions and social groups. The second concerns the absence of moderation in regulating the individual faculties of citizens and administrators, alongside the lack of policymaking grounded in civil justice within social and political structures. The third encompasses self-interest, wealth accumulation, and acquisitive selfishness among individuals and groups; the prevalence of injustice, discrimination, and class divisions; the gap between rich and poor; the deprivation, subjugation, and enslavement of certain groups; and the arrogance and domination exercised by individuals or groups over others.

کلیدواژه‌ها English

government
political philosophy
Al-Farabi
justice
wisdom.
اخوان کاظمی، بهرام (1393). مقارنۀ جایگاه کارآمدی در نظریات توسعه غربی و الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. پژوهش‌‌های انقلاب اسلامی، 3(8)، ص138-109.
جبارنژاد، محسن (1400). فلسفه سیاسی و کارآمدی دولت. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
رضاییان، علی (1379). مبانی سازمان و مدیریت. تهران: سمت.
شیرازی، قطب‌الدین (1369). دره التاج. تصحیح ماهدخت بانو همایی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ج 2.
صدرا، علیرضا (1387). علم مدنی فارابی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1373). اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: خوارزمی.
فارابی، ابونصر (1348). احصاء العلوم. ترجمه حسین خدیوجم. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
فارابی، ابونصر (1371). التنبیه علی سبیل السعاده. تحقیق شیخ محمد آل یاسین. تهران: انتشارات حکمت.
فارابی، ابونصر (1405ق). فصول منتزعه. فوزی متری نجار. تهران: انتشارات الزهرا.
فارابی، ابونصر (1964م). السیاسة المدنیة الملقّب بمبادیء الموجودات. به کوشش فوزی متری نجار. بیروت: المطبعة الکاثولیکیة.
فارابی، ابونصر (1991م). آراء اهل المدینه الفاضله. تحقیق دکتر البیر نصری نادر. بیروت: دار المشرق.
فارابی، ابونصر (2001م). المله و نصوص اخری. با مقدمه و تحقیق و تعلیق محسن مهدی. بیروت: دارالمشرق، چاپ سوم.
فیض کاشانی، ملامحسن (1406ق). الوافی. اصفهان: مکتبه الامام امیرالمو‌منین علی(ع)، ج 1.
مک لین، ایان (1387). فرهنگ علوم سیاسی آکسفورد. ترجمه حمید احمدی. تهران: میزان.
مهاجرنیا، محسن (1380). اندیشه سیاسی فارابی. قم: بوستان کتاب.
یوسفى‏راد، مرتضى (1399). چیستی فلسفه سیاسى مشاء. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
یوسفى‏راد، مرتضى (1405). راهبردهای کارآمدساز دولت در فلسفه سیاسی فارابی. حکمت اسلامی، 3(50).