انسان‌شناسی در کلام سیاسی معتزله و اشاعره

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دانشکده صدا و سیما، قم؛ عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، ایران

2 استادیار، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

3 دکترای شیعه‌شناسی، پژوهشگر دانشکده صداوسیما، قم، ایران

10.22034/sm.2020.104225.1341

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی دیدگاه دو مکتب کلامی اشاعره و معتزله درباره یکی از مبانی انسان‌شناختی متکلمین به نام «اختیار» بود. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی بوده و نتایج حاکی از آن است که استفاده معتزله از قاعده لطف، عدل الهی و تناسب آن با اختیار، جزاء و عقاب بر مبنای سازگاری با اختیار انسان، لزوم عدم استناد افعال قبیح و زشت به خداوند و اقرار به قدرت و توانایی خداوند در خلق افعال آدمی، گویای نفی اطلاق تفویض بر معتزله می‌باشد. اما از نظر اشاعره، استناد افعال آدمی به خدا و تابعیت آن از اراده حضرتش، امر مسلم کلامی پنداشته شده است. آنها قائل به این هستند که حتی تقسیم اعمال انسان‌ها به خوب و بد، منشاء الهی دارد. از این حیث، حسن و قبح افعال هم وجه شرعی پیدا کرده و از جهت عقلی، قابل توجیه و پذیرش نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن حزم ظاهری، علی بن احمد (1402ق).الفصل فی الملل و الاهواء و النحل. تحقیق الدکتور محمد ابراهیم نصر و الدکتور عبدالرحمن عُمیره. بیروت: بی‌نا.
  2. ابوزهره، محمد (1384). تاریخ مذاهب اسلامی. قم: نشر ادیان.
  3. اشعری، ابوالحسن (بی‌تا). الابانه عن اصول الدیانه. با تعلیقه عبداللّه محمود محمد عمر. بیروت‌: دارالکتب العلمیه.
  4. امین، احمد (1952م). ضحی الاسلام. قاهره: المکتبه العصریه للطباعه و النشر، ج3.
  5. امین، احمد (1964م). ضحی الاسلام. قاهره: مکتبه النهضه المصریه، طبعه تاسع.
  6. تفتازانی، مسعود ابن عمر (1409ق). شرح المقاصد. قاهره: چاپ عبدالرحمن عمیره، ج4.
  7. حلی، حسن (1353ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. به کوشش میرزا محمود کلباسی. تهران: نشر اسلامی.
  8. خیابانی، محمدعلی (1346). ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیته و اللقب. تهران: کتابفروشی خیام، ج 6.
  9. دی بور، ت.ج. (1319). تاریخ فلسفه در اسلام. ترجمه عباس شوقی. تهران: سپهر طهران.
10. رضوانی، محسن؛ جاذبی، مجتبی (1397). تأملی بر ماهیت دانش سیاسی اسلامی. سیاست متعالیه، شماره بیست و دوم: ص61-78.
11. زمخشری، محمد بن عمر (بی‌تا). الکشاف. بیروت: دارالکتاب، ج4.
12. زهدی جاراللّه، حسن (1346ق). المعتزله. مصر: مطبعه شرکه مساهمه.
13. سلیمانی اردستانی، عبدالرحیم (1389). سرشت انسان در اسلام و مسیحیت. قم: نشر ادیان و مذاهب.
14. شهرستانی، عبدالکریم (بی‌تا). الملل و النحل. قم: المنشورات الشریف الرضی، ج1.
15. صبحی، احمد محمد (1985م). فی علم الکلام. بیروت: دارالنهضه العربیه، الطبعه الخامس.
16. طوسی، خواجه نصیرالدین (1363). رساله‌ی جبر و اختیار در دو رساله فلسفی در بیان اراده‌ی انسان. تهران: نشر علوم اسلامی.
17. عبدالجبار، قاضی (بی‌تا). المغنی فی ابواب التوحید و العدل. مصر: مطبعه دارالکتب، ج1، 8..
18. عضدالدین ایجی، عبدالرحمن بن احمد (1325). شرح المواقف. قم: منشورات شریف رضی، ج8.
19. علامه حلی (بی‌تا). باب حادی‌عشر. با شرح فاضل مقداد. قم: انتشارات مصطفوی.
20. فاخوری، حنا؛ جر، خلیل (1368). تاریخ فلسفه در جهان اسلامی. ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم.
21. فخر رازی، محمد بن عمر (1407ق). المطالب العالیه من العلم الالهی. بیروت: چاپ احمد حجازی، ج9.
22. مظفر، محمدحسن (1395ق). دلائل الصدق. قم: کتابفروشی بصیرتی، ج1.
23. مفید، محمد بن محمد (1330). شرح عقائد الصدوق اَو تصحیح الاعتقاد. تبریز: چاپ عباسقلی وجدی.