تاریخ مفهوم علوم انسانی اسلامی در ایران معاصر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشگاه زنجان، زنجان؛ عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، ایران

10.22034/sm.2020.135425.1584

چکیده

هدف پژوهش حاضر مطالعه تاریخ مفهوم علوم انسانی اسلامی در ایران معاصر بود. در این راستا و با روش توصیفی-تحلیلی نشان داده شد که «مفهوم علوم انسانی اسلامی» توسط سید جمال و با معکوس کردن تلاش نوگرایانه سر سید احمدخان در خلال تماس جهان اسلام با غرب به ویژه در شبه قاره هند و در رابطه با مفاهیم «انحطاط» و «اصلاح» شکل گرفت. این کار با تفکیک هوشمندانه سیدجمال بین مفاهیم «علم و تجدد» از سویی و از سوی دیگر، «دین و سنت» انجام شد. این مفهوم با ورود مارکسیسم خودساخته ارانی در مناقشه بین سنت روحانیت و سنت چپ مارکسیستی مورد توجه و مناقشه و تأکید قرار گرفت. با پیش فرض مادر علوم بودن فلسفه از طرف هر دو سنت فکری، فلسفه‌های موجود از سوی سنت روحانیت به صورت کلی به دو نوع الحادی و الهی تقسیم و لذا مفهوم علوم انسانی اسلامی ایجاد شده در متون سیدجمال بار دیگر و در مواجه با مارکسیسم، جانی دوباره یافت. این مناقشه که در اصل سیاسی بود، پس از انقلاب یکی از مفاهیم سیاسی اصلی در حوزه علمی مورد توجه قرار گرفت و با مفهوم «انقلاب فرهنگی» وارد مرحله‌ای جدید گردید. این مفهوم در زمینه سیاسی و اجتماعی پس از انقلاب در عصر جمهوری اسلامی با مفاهیم دیگری چون «تولید علم»، «نظریه‌پردازی» در حوزه علوم انسانی و «ایجاد و احیای علوم و تمدن اسلامی» و در نهایت مفهوم «توسعه و پیشرفت» و «ورود به عصر جدید با حفظ هویت اسلامی»، گره خورده و محل مناقشه و بحث قرار گرفت که هنوز ادامه دارد.

کلیدواژه‌ها


  1. ارانی، تقی (1357). بشر از نظر مادی. در: مجموعه آثار و مقالات: تئوری‌های علم. تهران: بی‌نا، چاپ‌دوم.
  2. ارانی، تقی (2537). پسیکولوژی (علم روح). تهران: انتشارات آبان، چاپ دوم.
  3. ارانی، تقی (بهمن1312). مجله دنیا، دوره اول، شماه 1.
  4. اسدآبادی، سید جمال‌الدین (بی‌تا). رسائل و مقالات فارسی. تهیه، تنظیم، تحقیق سید هادی خسروشاهی. قابل دسترس در: http://www.khosroshahi.org
  5. اسدآبادی، سید جمال‎الدین (بی‌تا). مجموعه آثار (4): نامه‌ها و اسناد سیاسی و تاریخی. تحقیق و ترجمه سید هادی خسروشاهی. قابل دسترس در: http://www.khosroshahi.org
  6. انوشه، حسن (13 80). دانشنامه ادب فارسی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج4.
  7. جمعی از مترجمان (1386). جامعه‌گرایان و نقد لیبرالیسم (گزیده اندیشه‌های سندل، مک اینتایر، تیلور، والزر). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ دوم.
  8. حامد ابوزید، نصر (2015م). اصلاح اندیشه اسلامی: تحلیلی تاریخی‌-‌انتقادی. ترجمه یاسر میراحمدی. انتشارات توانا (نشر اینترنتی).
  9. خارقانی، سید اسدالله (1339). محوالموهوم و صحوالمعلوم یا راه تجدید عظمت و قدرت اسلامی. با مقدمه سید محمود طالقانی. تهران: نشر غلامحسین نور محمدی.
10. خراقانی، سید میر اسدالله (1339). محوالمهوم و صحوالمعلوم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات کیهان.
11. ریخته‌گران، محمدرضا (بی‌تا). جنبش وهابی‌گری در هند. در:تحقیقاتی درباره هند. دهلی نو: رایزنی فرهنگی ایران در هند، ج 6.
12. صاحبی، محمدجواد (۱۳۸۱). سرچشمه‌های نواندیشی دینی: درآمدی بر تاریخ کلام جدید. قم: احیاگران.
13. طباطبایی، سیدجواد (1389). سیدجمال‌الدین اسدآبادی. در: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 18.
14. عباس میرزا قاجار (ملک آرا) (1361). شرح حال عباس میرزا. به کوشش عبدالحسین نوابی. تهران: بابک.
15. عزیز، احمد (1367). تاریخ تفکر اسلامی در هند. ترجمه نقی لطفی و محمدجعفر یاحقی. تهران: انتشارات کیهان.
16. عسکری، حسین (1384). شیخ هادی نجم‌آبادی یکی از پیشگامان مشروطه‌خواهی. در: مشروطه‌خواهی ایرانیان. به کوشش ناصر تکمیل همایون. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ج2.
17. گادامر، هانس‌گئورک (1393). آغاز فلسفه. ترجمه عزت‌الله فولادوند. تهران: انتشارات هرمس، چاپ ششم.
18. مجتهدی، کریم (۱۳۸۵). سید جمال‌الدین اسدآبادی و تفکر جدید. تهران: نشر تاریخ ایران.
19. موثقی، احمد (1374). جنبش‌های اسلامی معاصر. تهران: انتشارات سمت.
20. والزر، مایکل (1389). فربه و نحیف (خاستگاه هنجارهای اخلاقی). ترجمه سید صادق حقیقت و مرتضی بحرانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
21. هاردی، پی (1369). مسلمانان هند بریتانیا. ترجمه حسن لاهوتی. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
22. هندی، سرسید احمدخان (1334). تفسیرالقرآن و هوالهدی والفرقان. ترجمه محمدتقی فخرداعی گیلانی. تهران: آفتاب.
23. هندی، سرسید احمد خان. جریده ماهانه تهذیب الاخلاق (دوره اول 1870-1876م، دوره دوم 1898-1896م).