تأثیرات سیاسی اندیشه‌‏های «ضد تقریبی» علمای شیعه و سنی بر جامعه ایران دوره صفویه (براساس روش بحران اسپرینگنز و مدل تعارضات)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تاریخ تشیع اثنی عشری، دانشگاه ادیان و مذاهب، گروه تاریخ تشیع، دانشکده شیعه‌شناسی، قم، ایران.

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین تأثیرات سیاسی اندیشه‏های ضد تقریبی علمای شیعه با علمای اهل سنت بر جامعه ایران دوره صفوی بوده و با روش توصیفی ـ تحلیلی و با محور قرار دادن «روش بحران اسپرینگنز» انجام شد. یافته‌ها نشان داد، مدل تعارضات ذیل سه محور واگرایی شدید (جنگ و لشکرکشی میدانی)، واگرایی متوسط (جنگ سرد و صدور فتوای تکفیر)، واگرایی خفیف (سب و لعن و ناسزا) نشان داد که در دوره صفویه بیشتر رفتارها برگرفته از واگرایی متوسط (جنگ سرد) یا همان صدور فتوای تکفیر بوده که این مسئله به ویژه در بخش ‌نامه‌نگاری علمای شیعه و سنی نمایان است. تأثیرات سیاسی چنین اندیشه‏هایی با رویکرد ضد‏تقریبی، مضرات بسیار و تبعات منفی فراوانی برای جامعه ایران عصر صفوی، برجای داشت. ستیز صفوی- عثمانی، خیزش سنیان علیه صفویان، ستیز ازبک و صفوی، همبستگی میان ازبکان و عثمانی برای مقابله با شیعه، برخوردهای نظامی و قتل‌عام‌ها، دستگیری و کشتار علمای شیعی، مصون نگه‌داشته شدن اروپای مسیحی، تصرف پایتخت صفویه، گسترش سب و لعن، از جمله آنها بود.

کلیدواژه‌ها


  1. اسپریگنز، توماس (1370). فهم نظریه‌های سیاسی. فرهنگ رجایی. تهران: انتشارات آگاه.
  2. اسپناقجی پاشا‌زاده، محمد عارف (1379). انقلاب الاسلام بین الخواص والعوام (تاریخ زندگانی و نبردهای شاه اسماعیل صفوی و شاه سلیم عثمانی). به کوشش رسول جعفریان. قم: انتشارات دلیل.
  3. افوشته‌اى نطنزى، محمود بن هدایت اللّه (1373). نقاوه الآثار فى ذکر الاخیار. تهران: ش‍رک‍ت‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ ع‍ل‍م‍ی‌ و ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌.
  4. اوجاق، احمد یاشار (1381). روابط عثمانی و صفوی در منابع عثمانی و تاریخ‌نگاری معاصر ترک. در: مجموعه مقالات روابط فرهنگی و تاریخی ایران و ترکیه. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و بنیاد تاریخ ترکیه.
  5. ایپ شیرلی، محمد (1381). منابع ترکی دوران قاجار. در: مجموعه مقالات روابط فرهنگی و تاریخی ایران و ترکیه. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.
  6. براون، ادوارد (1369). تاریخ ادبیات ایران از صفویه تا عصر حاضر. ترجمه بهرام مقدادی. تحشیه و تعلیق ضیاءالدین سجادی، عبدالحسین نوایی. تهران: انتشارات مروارید، ج4.
  7. براون، ادوارد (1339). تاریخ از سعدی تا جامی (ت‍اری‍خ‌ ادب‍ی‌ ای‍ران‌ از ن‍ی‍م‍ه‌ ق‍رن‌ ه‍ف‍ت‍م‌ ت‍ا آخ‍ر ق‍رن‌ ن‍ه‍م‌ ه‍ج‍ری‌). ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت. تهران: ابن سینا، ج4.
  8. پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ (1363). اسلام در ایران. ترجمه کریم کشاورز. تهران: پیام،
    چاپ دوم.
  9. جعفریان، رسول (1379). دین و سیاست در دوره صفوی. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ج1.
10. جهانگشای خاقان (تاریخ شاه اسماعیل). با مقدمه الله دتا مضطر. اسلام‌ آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1406ق.
11. خنجی، فضل‌الله بن روزبهان (1362). سلوک الملوک. به کوشش محمدعلی موحد. تهران: انتشارات خوارزمی.
12. خواندمیر، غیاث‌الدین (1362). حبیب السیر فی ذکر اخبار افراد بشر. با مقدمه جلال‌الدین همایی. تصحیح زیر نظر محمد دبیر سیاقی. تهران: کتاب‌فروشی خیام، ج4.
13. زرین‌کوب، عبدالحسین (1394). روزگاران دیگر(از صفویه تا عصر حاضر). تهران: انتشارات سخن، چاپ پانزدهم.
14. سانسون (1346). سفرنامه سانسون. به اهتمام و ترجمه تقی تفضلی. تهران: انتشارات ابن‌سینا.
15. سبزواری، محمدباقر (1377). روضه الانوار عباسی. به کوشش اسماعیل چنگیزی اردهایی. تهران: نشر مکتوب.
16. شکری، یدالله (1363). عالم‌ آرای صفوی. تهران: انتشارات موسسه اطلاعات.
17. عمید زنجانی، عباسعلی (1377). فقه سیاسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
18. فراهانی‌منفرد، مهدی (1367). مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفوی. تهران: امیرکبیر، 1367.
19. کروسینسکی (1363). سفرنامه کروسینسکی. ترجمه عبدالرزاق دنبلی. تهران: انتشارات توس.
20. مهاجر، جعفر (1410ق). الهجره العاملیه الی ایران فی العصر الصفوی، اسبابها التاریخیه و نتائجها الثقافه و السیاسیه. بیروت: دارالروضه للطباعه النشر.
21. نوایی، عبدالحسین (1364). ایران و جهان از مغول تا قاجاریه. تهران: نشر هماذر.
22. واله اصفهانی، محمد یوسف (1372). خلد برین (ایران در روزگار صفویان). تهران: انتشارات بنیاد موقوفات.
23. هریدی، محمد عبدالطلیف (1408ق). الحروب العثمانیه الفارسیه و اثرها فی انحسار المد الاسلامی عن اروپا. القاهره: دارالصحوه للنشر والتوزیع.