بررسی و تطبیق روش «تحلیل گفتمان» بر فلسفه سیاسی متعالیه صدرا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه فلسفه، پردیس فارابی(دانشگاه تهران)، قم، ایران.

چکیده

هدف پژوهش حاضر این است که با روش «تحلیل گفتمان» و با استفاده از فضای حاکم بر نظام فلسفی صدرا، تقریر و تفسیر همدلانه‌ای از اندیشة سیاسی او ارائه دهد. در این راستا، خاستگاه تاریخی، مبادی و اصول کلی نظریة تحلیل گفتمان مورد مطالعه قرار گرفته و چگونگی کاربرد آن در نظام فلسفی صدرا بررسی شده است. نتایج این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شد، نشان داد که اگر نظام حکمی صدرا را به عنوان یک هویت گفتمانی تعریف کنیم، در این صورت، از نظام حکمی مشاء و اشراق هم می‌توان به عنوان گفتمان‌های حِکمی بدیل، سخن گفت. هویت هر گفتمانی را از طریق مفصل‌بندی و دال مرکزی و دال‌های شناور می‌توان مورد بازاندیشی قرار داد و نسبت میان گفتمان‌های فکری مختلف و متنوعی را که در طول تاریخ فلسفة اسلامی ظهور کرده‌اند، از نو تفسیر کرد. بدون التزام به مبانی معرفت‌شناختی و نسبی‌انگاری موجود در تحلیل گفتمان می‌توان از این نظریه در تحلیل هر پدیده، فرهنگ، فلسفه و اندیشه‌ای سود جست، لکن نباید خرده‌گفتمان‌ها و خرده روش‌ها را تبدیل به بت‌واره‌هایی سازیم که از دام در هم تنیدة آنها راه گریزی پیدا نکنیم.

کلیدواژه‌ها


  1. اشتراوس، کلودلئو (1380). اسطوره و تفکر مدرن. ترجمه فاضل لاریجانی، علی جهان پولاد. تهران: فرزان.
  2. اعوانی، غلامرضا (1385). معنای سیاست مدن در ملاصدرا. خردنامه صدرا، شماره 43: ص18-14.
  3. حسینی‌زاده، سیدمحمدعلی (1383). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. علوم سیاسی، شماره 28: ص212-181.
  4. خامنه‌ای، سیدمحمد (1386). فلسفة سیاسی در حکمت متعالیه. در: مجموعه مقالات همایش بزرگداشت حکیم صدرالمتألهین. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  5. داوری اردکانی، رضا (1387). فلسفه چیست. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  6. دریفوس، هیوبرت؛ رابینو، پل (1379). میشل فوکو فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک. حسین بشیریه. تهران: نشر نی.
  7. سوسور، فردینان (1378). دوره زبان‌شناسی عمومی. ترجمه کوروش صفوی. تهران: هرمس.
  8. صدرا، علی‌رضا (1395). ظرفیت معرفت‌شناسی حکمی و علمی سیاسی حکمت متعالی محض و اجتماعی علامه طباطبایی. سیاست متعالیه، دوره4، شماره پانزدهم: ص22-7.
  9. صدرالدین شیرازی، محمد (1383). الاسفارالاربعه. تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی؛ با اشراف و مقدمه سید محمد خامنه‌ای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ج8، 1.
10. صدرالدین شیرازی، محمد (1981م.). الشواهد الربوبیه. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.

11. ﺻﺪرالدین ﺷﯿﺮازی، ﻣﺤﻤﺪ (1378). اﻟﻤﻈﺎﻫﺮ الهیه ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﮑﻤﺎلیه. ﺗﺼﺤﯿﺢ و ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺳﯿﺪﻣﺤﻤﺪ ﺧﺎﻣﻨﻪای. ﺗﻬﺮان: ﺑﻨﯿﺎد ﺣﮑﻤﺖ ﺻﺪراﯾﯽ.

12. ﺻﺪرالدین ﺷﯿﺮازی، ﻣﺤﻤﺪ (1381). اﻟﻤﺒﺪأ و اﻟﻤﻌﺎد. ﺗﺼﺤﯿﺢ ﺳﯿﺪﺟﻼل ‌اﻟﺪﯾﻦ آﺷﺘﯿﺎﻧﯽ. ﻗﻢ: دﻓﺘﺮ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت اﺳﻼﻣﯽ.

13. ﺻﺪرالدین ﺷﯿﺮازی، ﻣﺤﻤﺪ (1424ق.). ﻣﻔﺎتیح اﻟﻐﯿﺐ. ﺑﯿﺮوت: ﻣﺆﺳﺴـﻪ ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﻌﺮﺑﯽ، ج1.

14. ضیمران، محمد (1379). ژاک دریدا و متافیزیک حضور. تهران: هرمس.

15. ضیمران، محمد (1387). میشل فوکو: دانش و قدرت. تهران: هرمس.

16. ضیمران، محمد (1382). نیچه پس از هایدگر، دریدا و دلوز. تهران: هرمس.

17. طباطبایی، سیدجواد (1373). زوال اندیشه در ایران. تهران: کویر.

18. فرکلاف، نورمن (1379). نظریه انتقادی گفتمان. تهران: مرکز نشر رسانه‌ها.

19. کسرایی، محمدسالار؛ پوزش شیرازی، علی (1388). نظریه گفتمان لاکلا و موف ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیده‌های سیاسی. سیاست، دوره39، شماره11: ص360-339.

20. ماتیوز، اریک (1378). فلسفه فرانسه در قرن بیستم. ترجمه حسینعلی نوذری. تهران: گام نو.

21. میلز، سارا (1382). گفتمان. ترجمه فتاح محمدی. زنجان: نشر هزارة سوم.

22. میلز، سارا (1389). میشل فوکو. ترجمه داریوش آشوری. تهران: نی.

23. هایدگر، مارتین(1386). هستی و زمان. ترجمه سیاوش جمادی.تهران: ققنوس

24. هوراث، دیوید (1377). نظریه گفتمان. ترجمه سیدعلی‌اصغر سلطانی. علوم سیاسی، شماره2: ص156-182.

25. Foucault, Michel. (1972). The archaeology of knowledge. London: tavistock publication.

26. Laclau, Laclau & Mouffe, Chantal (1985). Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics . London: Verso.