پویایی و تحول در فقه سیاسی شیعه از منظر حقوق سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران؛ عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران.

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی و تبیین سیر تطور و پویایی سنّت فقهی شیعه از منظر حقوق سیاسی است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده با بهره‌گیری از دیدگاه السدیر مک­اینتایر در مورد مراحل تحول سنّت‌های فکری، سه مرحله از تحول سنّت فقهی شیعه را در ارتباط با مسأله حقوق سیاسی مردم می‌توان از یکدیگر تفکیک نمود: در فقه سلطانی، بیشتر نظریات بر ولایت مجتهدان یا اقتدار شاهان عادل تأکید داشته و حقوق سیاسی مردم چندان مورد توجه نبوده است. با بروز بحران در نظام سلطنت و وقوع جنبش مشروطه‌خواهی، پشتوانه‌های تئوریک آن نیز نیازمند بازسازی معرفتی بود و به همین جهت، فقه مشروطه به منظور برون‌رفت از این بحران معرفتی، در کنار اقتدار شاهان و ولایت شرعی مجتهدان، بر حقوق سیاسی مردم و مشارکت آنان در قدرت تأکید می‌نمود. سومین تحول در فقه سیاسی شیعه مربوط به نظریه‌های معاصر است که با نفی مشروعیت نظام‌های سلطنتی، بر عنصر «مردم» و حقوق و آزادی‌های سیاسی آنان تأکید دارد. بنابراین، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که سنّت فقهی- سیاسی شیعه در مسأله حقوق سیاسی مردم، از اقتدارگرایی به مردم‌گرایی دچار تحول و دگرگونی شده است.

کلیدواژه‌ها


آذری قمی، احمد (1372). ولایت فقیه. قم: دارالعلم.
اردبیلی، احمد (1412ق). مجمع الفائده و البرهان. قم: موسسه النشر الاسلامی، ج8.
جناتی، ابراهیم (1381). رساله توضیح المسائل. قم: انصاریان، ج1.
حسینی تهرانى، سید محمدحسین (1418ق). ولایه الفقیه فی حکومه الإسلام. بیروت: دار المحجه البیضاء، ج3.
حقیقت، سید صادق (1389). تحولی روش‌شناختی در فقه سیاسی شیعه. شیعه‌شناسی، 8(29)، ص193-207.
خراسانی، محمدکاظم (1326ق). پاسخ به سؤالات اهالی همدان. حبل المتین، 16(26).
خراسانی، محمدکاظم (1329). نامه به علمای بلاد. حبل المتین، 19(7).
خراسانی، محمدکاظم (1406ق). حاشیة المکاسب. تصحیح مهدی شمس‏الدین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خمینی، سید روح‏الله (1379). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم نشر و آثار امام خمینی، ج4-5، 18.
خمینی، سید روح‌الله (1386). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ پنجم.
زرگری‌نژاد، غلامحسین (1374). رسائل مشروطیت. تهران: کویر.
سبزواری، محمدباقر (1381). روضه الانوار عباسی. تصحیح و تحقیق نجف لک‌زایی. قم: بوستان کتاب.
سید باقری، سید کاظم (1388). فقه سیاسی شیعه: سازوکارهای تحول در دوران معاصر. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
شکوری، ابوالفضل (1394). فقه سیاسی اسلام. تهران: نورا، ویراست سوم.
شمس‌الدین، محمدمهدی (1415ق). نظام الحکم و الادارة فی الاسلام. بیروت: المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر، الطبعه الرابعة.
شمس‏الدین، محمدمهدی (1419ق). فی الاجتماع السیاسی الاسلامی. بیروت: مؤسسة الدولیة للدراسات و النشر.
شمس‌الدین، محمدمهدی (1996م). مسائل حرجه فی فقه المرأه المسلمه. بیروت: مؤسسه المنار.
صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1384). قضاوت زن در فقه اسلامی. تهران: امید فردا.
صدر، محمدباقر (1421ق). الاسلام یقود الحیاة. قم: مرکز الأبحاث و الدراسات التخصّصیة للشهید الصدر.
طباطبایی مؤتمنی، منوچهر (1370). آزادی‌های عمومی و حقوق بشر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
عاملی(المحقق الکرکی)، علی بن الحسین (1409ق). الرسائل. تحقیق شیخ محمد الحسون. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی، ج1.
عمید زنجانی، عباسعلی (1367). فقه سیاسی: حقوق اساسی و مبانی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: امیرکبیر.
عمید زنجانی، عباسعلی (1383). فقه سیاسی: تحول مبانی اندیشه سیاسی در فقه شیعه. تهران: امیرکبیر.
فضل‌الله، محمدحسین (1418ق). قرائه جدیده للفقه المرأه الحقوقی. بیروت: دارالثقلین.
فیرحی، داود (1384). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سمت، چاپ سوم.
قمی، میرزا ابوالقاسم (بی‌تا). جامع الشتات. تهران: بی‌نا، ج1.
کاشانی، ملاعبدالرسول (1374). رساله انصافیه. در: غلامحسین زرگری‌نژاد، رسائل مشروطیت. تهران: کویر.
کدیور، محسن (1387). نظریه‌های دولت در فقه شیعه. تهران: نشر نی، چاپ هفتم.
کدیور، جمیله (1379). تحول گفتمان‌های سیاسی شیعه در ایران. تهران: طرح نو، چاپ دوم.
کشفی، جعفر (1381). تحفه الملوک: گفتارهایی درباره حکمت سیاسی. به کوشش عبدالوهاب فراتی. قم: بوستان کتاب.
الگار، حامد (1360). انقلاب اسلامی ایران. ترجمه مرتضی اسعدی و حسن چیذری. تهران: نشر قلم.
مجلسی، محمدباقر (1391). عین الحیات. تهران: نشر بی‌زمان.
محلاتی غروی، محمداسماعیل (1374). اللئالی المربوطه فی وجوب المشروطه. در: غلامحسین زرگری‌نژاد، رسائل مشروطیت. تهران: کویر.
منتظری، حسینعلی (1383). رساله حقوق. تهران: سرایی.
منتظری، حسینعلی (1408ق). دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه. قم: المرکز العلمی للدراسات الاسلامیه، ج1.
ناظم الاسلام کرمانی، محمد (1346). تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ج2.
نائینی، محمدحسین (1378). تنبیه الأمه و تنزیه المله. تهران: شرکت سهامی انتشار.
نجفی کاشف الغطاء، جعفر (1380). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه الغراء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
نجفی، محمدحسن (1981م). جواهر الکلام. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ج21.
نراقی، احمد (1352). معراج السعاده. تهران: کتابفروشی علمی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1417ق). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
نصیری، محمدابراهیم (1373). دستور شهریاران. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
ورعی، سیدجواد (1396). درسنامه فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
Macintyre, A. (1988). Whose Justice? Which Rationality?. Indiana: University of Notre Dame Press.