سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

سازوکارهای گفتمانی تساهل صوفیانه در عصر ایلخانان: تحلیل پیوندهای قدرت، مقاومت و تولید معنا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب
2 عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
10.22034/sm.2026.2091567.2350
چکیده
در تاریخ ایران عصر ایلخانان، تساهل صوفیانه به عنوان یکی از ارزش‌های مسلط، حاصل درهم‌تنیدگی راهبردهای قدرت و مقاومت بود. این پژوهش با روش تحلیل گفتمان و بهره‌گیری از منابع دست اولی چون صفوه‌الصفا، جامع‌التواریخ و دیگر متون عرفانی، به بررسی سازوکارهای گفتمانی شکل‌گیری و گسترش تساهل صوفیانه می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بی‌تفاوتی مغولان ملحد نسبت به ادیان مختلف، اعتقاد به اثربخشی دعای پیروان همه آیین‌ها در حق خان بزرگ، و جابجایی‌های گسترده جمعیتی ناشی از تهاجم مغولان و رومیان، بستر مناسبی برای رشد گفتمان تساهل فراهم آورد. عارفان و صوفیان با تکیه بر آموزه‌هایی چون وحدت وجود، عشق به خلق و ناآشکارگی حقیقت، به ترویج مدارای دینی پرداختند. مولانا با نفی مالکیت انحصاری بر حقیقت و تأکید بر همزیستی مسالمت‌آمیز ادیان، سعدی با رویکردی اخلاقی و تأکید بر نوع‌دوستی، و ابن عربی با نظریه قلبِ پذیرای هر نقش، هر یک به سهم خود در تولید و گسترش گفتمان تساهل نقش‌آفرینی کردند. با این حال، این پژوهش نشان می‌دهد که هژمونی شدن تساهل صوفیانه، صرفاً محصول اندیشه عارفانه نبود، بلکه نتیجه مستقیم استراتژی‌های قدرت مغولان بود که با عدم جانبداری از مذهبی خاص و حمایت مالی از خانقاه‌ها، فضایی برای بالیدن تصوف فراهم آوردند. در مقابل، متشرعان و فقها همواره به نقد جریان تساهل‌آمیز صوفیان برمی‌خاستند و آن را به انحراف از شریعت متهم می‌کردند. مقاله همچنین به تحول گفتمان تساهل در عصر ایلخانان مسلمان می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه با اسلام‌آوردن غازان خان و به ویژه در دوره ابوسعید، فضای تساهل جای خود را به سخت‌گیری‌های متعصبانه داد و آثاری چون سعادتنامه شبستری بازتاب‌دهنده این دگرگونی گفتمانی هستند. نتیجه آنکه تساهل صوفیانه در عصر ایلخانان پدیده‌ای پویا و گفتمانی بود که در نقطه تلاقی قدرت، مقاومت و تحولات اجتماعی شکل گرفت و هرگز از چالش‌های فقیهانه مصون نماند.نتیجه آنکه تساهل صوفیانه در عصر ایلخانان پدیده‌ای پویا و گفتمانی بود که در نقطه تلاقی قدرت، مقاومت و تحولات اجتماعی شکل گرفت و هرگز از چالش‌های فقیهانه مصون نماند.نتیجه آنکه تساهل صوفیانه در عصر ایلخانان پدیده‌ای پویا و گفتمانی بود که در نقطه تلاقی قدرت، مقاومت و تحولات اجتماعی شکل گرفت و هرگز از چالش‌های فقیهانه مصون نماند. نتیجه آنکه تساهل صوفیانه در عصر ایلخانان پدیده‌ای پویا و گفتمانی بود که در نقطه تلاقی قدرت، مقاومت و تحولات اجتماعی شکل گرفت و هرگز از چالش‌های فقیهانه مصون نماند.نتیجه آنکه تساهل صوفیانه در عصر ایلخانان پدیده‌ای پویا و گفتمانی بود که در نقطه تلاقی قدرت، مقاومت و تحولات اجتماعی شکل گرفت و هرگز از چالش‌های فقیهانه مصون نماند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Discursive Mechanisms of Sufi Tolerance in the Ilkhanid Era: An Analysis of the Linkages between Power, Resistance, and the Production of Meaning

نویسندگان English

Vali mohammad Ahmadvand 1
bahram Dalir 2
1 Faculty Member at the University of Religions and Denominations
2 Faculty member of the Research Institute of Islamic Culture and Thought
چکیده English

In the history of Iran during the Ilkhanid era, Sufi tolerance emerged as a dominant value resulting from the intertwining of power strategies and resistance. This study, employing discourse analysis and drawing on primary sources such as Safwat al-Safa, Jamiʿ al-Tawarikh, and other mystical texts, examines the discursive mechanisms of the formation and expansion of Sufi tolerance. The findings indicate that the indifference of the atheist Mongols toward different religions, their belief in the efficacy of prayers from followers of all faiths for the Great Khan, and the large-scale population displacements caused by Mongol and Roman invasions provided a fertile ground for the growth of the discourse of tolerance. Mystics and Sufis, relying on doctrines such as the unity of existence (waḥdat al-wujūd), love for creation, and the hiddenness of truth, promoted religious tolerance. Rumi, by rejecting any monopoly on truth and emphasizing the peaceful coexistence of religions; Saʿdi, through an ethical approach emphasizing altruism; and Ibn ʿArabī, with his theory of the heart as receptive to every form, each played a role in producing and expanding the discourse of tolerance. However, this study shows that the hegemony of Sufi tolerance was not merely a product of mystical thought but a direct consequence of Mongol power strategies, which, by refusing to favor any particular religion and by providing financial support to Sufi lodges (khānaqāhs), created space for Sufism to flourish. In contrast, legal scholars (mutasharriʿīn) and jurists (fuqahāʾ) constantly criticized the tolerant current of the Sufis, accusing it of deviation from the Sharia. The article also examines the transformation of the discourse of tolerance in the era of Muslim Ilkhanids, showing how, with the conversion of Ghazan Khan to Islam and especially during the period of Abu Saʿid, the atmosphere of tolerance gave way to fanatical rigidity, and works such as Shabstarī's Saʿādatnāma reflect this discursive shift. The conclusion is that Sufi tolerance in the Ilkhanid era was a dynamic, discursive phenomenon that emerged at the intersection of power, resistance, and social change, and was never immune to jurisprudential challenges.The conclusion is that Sufi tolerance in the Ilkhanid era was a dynamic, discursive phenomenon that emerged at the intersection of power, resistance, and social change, and was never immune to jurisprudential challenges.

کلیدواژه‌ها English

"Mysticism", "Sufism", "Tolerance", "Power", "Ilkhanate"

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 06 آبان 1405