سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

تحلیلی بر امکان ولایت سیاسی زنان در فقه سیاسی شیعهبا توجه به نظریه آیت‌الله نائینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اراک، اراک، ایران
2 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده ادبیات، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/sm.2024.2023692.2190
چکیده
هدف پژوهش حاضر بررسی ظرفیت‌های فقه سیاسی شیعه در تبیین امکان تصدی مناصب ولایی و سیاسی زنان، شامل رهبری، ریاست ‌جمهوری و وزارت بوده است. تمرکز اصلی مقاله بر تحلیل آرای فقهی آیت‌الله نائینی و ارزیابی قابلیت‌های نظریه وی، به‌ویژه تمثیل حکومت به وقف، برای بازاندیشی در مسئله ولایت سیاسی زنان و حقوق سیاسی آنان در فقه شیعه است. مسئله اصلی پژوهش آن است که آیا می‌توان بر پایه مبانی فقه سیاسی شیعه و به‌ویژه اندیشه‌های فقهی آیت‌الله نائینی، امکان ولایت سیاسی زنان را استنباط کرد؟ پژوهش حاضر با روش تحلیلی- مقایسه‌ای انجام شده است. ابتدا مسئله قضاوت زنان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مبانی نظری بحث ولایت سیاسی بررسی شده، سپس مهم‌ترین مبانی فکری و فقهی آیت‌الله نائینی، از جمله نظریه حکومت مشروطه، اصل برائت یا اباحه و تمثیل حکومت به وقف، تحلیل و ظرفیت آن‌ها برای تبیین امکان تصدی مناصب سیاسی توسط زنان ارزیابی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه نائینی، شرایط ناظر وقف و حاکم اسلامی بر ویژگی‌هایی همچون امانت‌داری، صلاحیت و شایستگی استوار بوده و جنسیت به‌عنوان شرطی مستقل برای تصدی این مناصب مطرح نیست. همچنین، با توجه به نبود دلیل شرعی صریح بر منع زنان از تصدی مناصبی هم‌تراز با قضاوت و نیز عدم منع آنان از نظارت بر موقوفات، می‌توان ظرفیت‌هایی در فقه سیاسی شیعه برای بازخوانی حقوق سیاسی زنان شناسایی کرد. نظریه نائینی، به‌ویژه تمثیل حکومت به موقوفه و تأکید بر صلاحیت و امانت‌داری به‌جای جنسیت، ظرفیت قابل‌توجهی برای استنباط امکان مشارکت زنان در مناصب سیاسی و ولایی فراهم می‌آورد. همچنین، پذیرش اصل برائت یا اباحه در اندیشه وی، امکان توسعه حقوق سیاسی زنان را متناسب با مقتضیات زمان تقویت می‌کند. از این‌رو، آرای نائینی را می‌توان یکی از ظرفیت‌های فقه سیاسی شیعه برای بازاندیشی در مسئله ولایت سیاسی زنان و گسترش مطالعات فقهی در حوزه حقوق سیاسی زنان دانست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Possibility of Women's Political Wilāyah in Shiʿi Political Jurisprudence with Reference to the Theory of Āyat Allāh Nāʾīnī

نویسندگان English

Ameneh Mirkhoshkhou 1
Mahdi Rahmani 2
1 Assistant Professor, Department of Political Science, Faculty of Administrative Sciences and Economics, Arak University, Arak, Iran
2 Assistant Professor, Department of Fiqh and Islamic Law, Faculty of Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

The present study aims to examine the capacities of Shiʿi political jurisprudence in explaining the possibility of women assuming positions of wilāyah and political authority, including the offices of Supreme Leadership, the Presidency, and ministerial positions. The article primarily focuses on analyzing the jurisprudential views of Āyat Allāh Nāʾīnī and evaluating the potential of his theoretical framework, particularly his analogy of government to a waqf (endowment), for rethinking the issue of women’s political wilāyah and their political rights within Shiʿi jurisprudence. The central research question is whether the possibility of women's political wilāyah can be inferred on the basis of the principles of Shiʿi political jurisprudence, especially the jurisprudential thought of Āyat Allāh Nāʾīnī. This study employs an analytical-comparative method. It first examines the issue of women serving as judges as one of the principal theoretical foundations of the discussion of political wilāyah. It then analyzes the most important intellectual and jurisprudential foundations of Āyat Allāh Nāʾīnī, including the theory of constitutional government, the principle of barāʾah (presumption of freedom from obligation) or ibāḥah (permissibility), and the analogy of government to a waqf, while assessing their capacity to explain the possibility of women holding political office. The findings indicate that, in Nāʾīnī’s thought, the qualifications of the supervisor (nāẓir) of a waqf and those of the Islamic ruler are founded upon such characteristics as trustworthiness, competence, and merit, whereas gender is not regarded as an independent qualification for holding these positions. Furthermore, in light of the absence of explicit sharʿī evidence prohibiting women from holding positions equivalent to judicial office and the lack of any prohibition against their supervision of endowments, it is possible to identify significant capacities within Shiʿi political jurisprudence for reinterpreting women’s political rights. Nāʾīnī’s theory, particularly his analogy of government to a charitable endowment and his emphasis on competence and trustworthiness rather than gender, provides substantial jurisprudential grounds for inferring the possibility of women’s participation in political and wilāyah-based positions. Moreover, his acceptance of the principle of barāʾah or ibāḥah strengthens the possibility of expanding women’s political rights in accordance with the requirements of changing times. Accordingly, Nāʾīnī’s jurisprudential views may be regarded as one of the significant capacities of Shiʿi political jurisprudence for rethinking the issue of women’s political wilāyah and for advancing jurisprudential studies in the field of women’s political rights.

کلیدواژه‌ها English

Shiʿi Political Jurisprudence
Judicial Office
Women
Political Offices
Waqf Analogy
Āyat Allāh Nāʾīnī
Woman Judge
آصفی، محمدمهدی (1384). زن و ولایت سیاسی و قضایی. فقه اهلبیت، شماره 42: ص47-100.
آقاپیروز، علی (1395). بررسی جواز مدیریت‌های زنان براساس آیۀ قوامون. مطالعات جنسیت و خانواده، 4(1): 137-169.
ارجح، اکرم (1391). موقوفات زنان در دوره صفوی و عثمانی. تاریخ روابط خارجی، شماره 52-53: ص1-11.
ارسطا، محمدجواد (1387). ولایت زن. حقوق اسلامی، شماره 18: ص115-142.
انصاری، مرتضی (1415ق). القضاء و الشهادات. قم: لجنه تحقیق تراث الشیخ الاعظم.
ایزدهی، سجاد (1392). رویکردی فقهی به تصدّی‌گری زنان. حکومت اسلامی، 18(2): ص61-90.
بحرانی، محقق (1405ق). الحدائق ‌الناضره. تحقیق محمدتقی ایروانی. قم: انتشارات اسلامی، ج1.
بهجت، محمدتقی (1426ق). جامع ‌المسائل. قم: دفتر آیت‌الله العظمی بهجت، ج3.
جعفری، حسین؛ قرباننیا، ناصر (1388). زنان و حق تصدّی مناصب عمومی. بانوان شیعه، شماره 19: ص129-160.
جوان آراسته، حسین؛ فراهانی، انسیه (1396). بررسی مبانی و اصول تصدّی مناصب سیاسی- اجتماعی زنان. حکومت اسلامی، شماره 83: ص161-181.
حاجی ده‌آبادی، احمد (1390). قضاوت زن. حقوق اسلامی، 8(28): ص7-36.
حاجی علی، فریبا؛ قدرتی، فاطمه (1389). امکان اعمال ولایت قضایی زنان در سامانه حقوقی اسلامی. مطالعات اجتماعی و روانشناختی زنان، شماره 3: ص179-193.
حلّی (محقق)، ابوجعفر نجم‌الدین (1409ق). شرایع الاسلام. تحقیق سید صادق شیرازی. تهران: انتشارات استقلال، ج 4، چاپ دوم.
خلجی، حسن رضا (1386). نگرشی بر حکم فقهی قضاوت زنان. فقه و تاریخ تمدن، شماره 4: ص71-84.
خلیلی، محسن؛ صالح‌نیا، نسترن (1391). مسئلۀ زن در نگرش خبرگان قانون اساسی. پژوهش‌نامۀ زنان، 3(1): ص49-69.
روحانی، عباسعلی؛ آقاپیروز، علی (1392). بررسی فقهی مدیریت زنان در آیینۀ وحی با رویکرد فقهی امام خمینی. پژوهشنامۀ متین، شماره 58: ص41-66.
زندیه، حسن؛ عباسی، نسرین (1400). ساختارشناسی وقفنامه‌های زنان در دوره قاجار. شیعه‌شناسی، شماره 76: ص87-118.
شاه‌حسینی، پروانه؛ معیری، هاله (1398). زنان و وقف (نمونه موردی: شهر تهران در دوره‌های قاجاریه و پهلوی). جغرافیا، شماره 60: ص149-165.
صابری، حسین (1381). عقل و استنباط فقهی. مشهد: آستان قدس رضوی.
صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1374). قضاوت زن در فقه اسلامی. در: مجموعه آثار کنگره امام خمینی. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج14.
طوسی، محمد بن حسن (1417ق). الخلاف. قم: موسسه نشر اسلامی، ج3.
عباسی، مهناز (1400). بررسی دیدگاه اندیشمندان مسلمان دربارۀ مدیریت زنان و مفاد روایت «لَنْ یُفْلِحَ قَوْمٌ أَسْنَدُوا أَمْرَهُمْ إِلَى اِمْرَأَةٍ». علوم حدیث، 26(1): ص104-131.
عترتدوست، محمد؛ وزیری‌فرد، محمدجواد (1392). بررسی ادلّه‌ فقهی مخالفان ولایت سیاسی زنان در فقه شیعه. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 9(33): ص79-94.
عربنژاد، مرضیه (1385). مبانی حاکمیت زن در اندیشۀ فقهی تفسیری شیعه. بانوان شیعه، شماره 6-7: ص129-180.
فقیهی، فاطمه (1396). واکاوی علل تصریح قانون اساسی به شرط جنسیت در تصدّی مقامات عالی‌رتبه سیاسی. حقوق بشر، 12(1): ص73-94.
فیرحی، داوود (1390). فقه و سیاست. تهران: نشر نی.
کریمی، عباس؛ مظفری، مصطفی (1387). نگرشی نو به ادلّه ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران. زن در توسعه و سیاست، 6(2): ص25-45.
مرتضوی، سید ضیاء (1376). نقدی بر مقاله «شایستگی زنان برای قضاوت و مناصب رسمی». حکومت اسلامی، 2(6): ص156-202.
مرعشی، محمدحسن (1375). داوری زن در اسلام. حقوقی دادگستری، شماره 17-18: ص24-17.
معرفت، محمدهادی (1376). شایستگی زنان برای قضاوت و مناصب رسمی. حکومت اسلامی، شماره 4: ص39-54.
ملک‌افضلی، محسن و دیگران (1394). ریاست جمهوری زنان با تأکید بر ظرفیت‌های قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و اندیشۀ ولایت فقیه. مطالعات انقلاب اسلامی، شماره 40: ص185-206.
موسوی اردبیلی، عبدالکریم (1423ق). فقه‌ القضا. قم: موسسه نشر الجامعه المفید، چاپ دوم.
نائینی، محمدحسین (1382). تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله. تصحیح سید جواد ورعی. قم: بوستان کتاب.
نجفی، محمدحسن (1365). جواهر‌الکلام فی شرح شرایع ‌الاسلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج14.
هدایت‌نیا، فرج‌الله (1385 الف). ریاست جمهوری زنان؟ مطالعات راهبردی زنان، شماره 31: ص26-60.
هدایت‌نیا، فرج‌الله (1385 ب). قضاوت زنان در پرتو احکام ثانویه. مطالعات راهبردی زنان، شماره 32: ص128-165.