اصل عدل الهی و نظام مبتنی بر مردم‌سالاری دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

همواره زمامداری بر یکی از سه اساس تغلّب، وصیّت و رضایت مردم شکل گرفته است. هدف پژوهش حاضر، نسبت‌سنجی هر یک از این سه، با اصل عدل است. مسأله مورد پژوهش آن است که بر پایه اصل عدل الهی، کدامین طریق برای تحقق حکومت، مشروعیت دارد؟ با روش توصیفی- تحلیلی و بررسی داده‌های معرفتی حوزه کلام اسلامی، و نیز شناخت ابعاد و خصائص سه‌گانه تغلّب، وصیت و رضایت بر پایه گزارش‌های تاریخی و اندیشه‌های سیاسی- حقوق اساسی می‌توان گفت، چیرگی به هر وسیله ممکن، از آنجایی می‌تواند به حکومتی مشروعیت ببخشد که اعطاء مُلک از سوی خداوند را تقدیر الهی بپنداریم که پذیرش آن نتیجه ایمان و تسلیم در برابر خداوند است. مشروعیت حکومت بر پایه وصیّت، براساس آن است که زمامداری را حق قابل انتقالِ زمامدار بپنداریم. اصل عدل هر حکم ستمکارانه‌ای را نامعتبر و نامشروع می‌شمرد. تحمیل زمامداری و زمامدار بر پایه چیرگی، فریب یا عهد و وراثت بر مردمان، به حکم عقل مستقل، ستمی بزرگ است. بنابراین، ضرورتِ تشکیل حکومت بر پایه آراء مردم از نتایج اصل عدل الهی بوده و نادیده گرفتن افکار عمومی و تحمیل زمامداری به زور یا فریبکاری، نقض اصل عدل خواهد بود. امام علی(ع) در آغاز و ادامه دوره زمامداری خویش همواره بر مشروعیت زمامداری براساس رضایت عموم مردم تاکید داشت. بر این اساس، سامانه مبتنی بر رضایت مردم، تنها مجرای تحققِ مشروعِ زمامداری اولیای الهی خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه. محمد بن‌حسین موسوی سید رضى؛ تصحیح صبحى صالح. قم: مرکز البحوث الاسلامیه، 1395ق.
ابن‌ابى‏الحدید، ‌عبدالحمید (1378ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار احیاء الکتب، ج1-2، 16.
ابن‌طیفور، أحمدبن‌أبی‌طاهر (1326ق). بلاغات النساء. قاهره: مطبعه مدرسه والده عباس.
ابویعلی فرّاء، محمد بن‌حسین (1421ق). الاحکام السلطانیه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ایجى، قاضى عضدالدین (1325ق). المواقف. شرح جرجانی. قاهره: مطبعه السعاده، ج8.
تاریخ سیستان. تهران: نشر مرکز، 1373.
جوینی، عبدالملک بن‌عبدالله (1979م). غیاث الامم و التیاث الظلم. اسکندریه: دار الدعوه.
حَرّانى، ابن‏شعبه حلبی (1404ق). تحف العقول. قم: جامعه مدرسین.
حسینی طهرانی، سید محمدحسین (بی‌تا). ولایه الفقیه فی الحکومه الاسلامیه. بیروت: دار المحجه البیضاء، ج3.
حلّى، حسن بن‏یوسف (1412ق). منتهى المطلب. مشهد: مجمع البحوث العلمیه الاسلامیه، ج2.
دینوری، احمد بن‌داوود (1960م). الاخبار الطوال. قاهره: داراحیاء الکتب، ج1.
رشیدرضا، محمد (بی‌تا). الخلافه. قاهره: دارالزهراء.
سید رضی، محمد بن‌حسین موسوی (1354ق). حقائق التأویل فی متشابه التنزیل. نجف: منتدی النشر.
سید مرتضى، علی بن‌حسین موسوی (1405ق). الرسائل. قم: دارالقرآن، ج3.
طالبی، محمدحسین (1397). نقش مردم در نظام مردم‌سالاری دینی. سیاست متعالیه، شماره21: ص114-95.
طباطبایى، سید محمدحسین (1393ق). المیزان فى تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الاعلمى، ج1، 3، 19.
طبری، محمد بن‌ جریر (1387). تاریخ الرسل و الملوک. بیروت: دارالتراث، ج4-5.
طوسى، محمد بن‌حسن (1405ق). التبیان فى تفسیر القرآن. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج2.
غزالی، ابوحامد محمد بن ‌محمد (1409ق). التبر المسکوک فی نصیحه الملوک. بیروت: دار الکتب العلمیه.
فخررازی، محمد بن‌ عمر (1421ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج8.
ماوردی، علی بن‌ محمد (1960م). الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه. قاهره: دارالحدیث.
مدرسى، سید محمدتقى (1415ق). تعلیقات على مهذَّب الاحکام. بیروت: داراحیاء العلوم، ج1.
مسکویه، احمد بن ‌محمد (2000م). تجارب الامم و تعاقب الهمم. تهران: نشر سروش، ج1.
مفید، محمد بن ‏محمد (1413ق). النکت الاعتقادیه. بیروت: دارالمفید.