مقایسه تحول نگرش به مفهوم جهاد در سلفیه به نوسلفیه و بررسی تأثیر آن بر تحولات سیاسی خاورمیانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد چالوس، چالوس، ایران.

2 دانشیار، دپارتمان علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد چالوس، چالوس، ایران

3 استادیار، دپارتمان علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد چالوس، چالوس، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر با فرض تأثیر جهاد در ظهور نوسلفیه جهادی، تلاش کرد به مقایسه مفهومِ جهاد در اندیشه سلفیه و نوسلفیه و بررسی تأثیر آن در تحولات سیاسی خاورمیانه بپردازد. تحول در مفهوم جهاد از سلفیه اجتهادی به سلفیه جدید و جهادی چه تأثیری بر تحولات خاورمیانه عربی بر جای نهاده است؟ سوال اصلی این پژوهش بود. این پژوهش از روش جامعه‌شناسی تاریخی (از حیث روش‌شناختی) و همچنین روش اسنادی متکی برداده‌های اسنادی (کتابخانه‌ای) بهره برده است. یافته‌ها نشان داد که جهاد در اندیشه سلفیه قدیم در عرض دیگر وجوب دینی، به‌عنوان اقدامات خصمانه علیه کفار، منافقین و مشرکین برای دستیابی به آرمان آنان تعریف می‌شده، لیکن نزد نوسلفیه، جهاد، از دیگر عبادت‌ها مانند نماز و روزه و حج مهم‌تر است. از این نظر نتایج حاصل از این تحول مفهومی، از مفهوم دعوت در سلفیه به جهاد به‌عنوان اسلام عملی در نوسلفیه و قرار دادن مفهوم توحید در مقابل دو مفهوم بدعت و شرک، بدعت در جوامع مسلمان و شرک در خارج از جوامع اسلامی به‌صورت مضاعف به بازتولید خشونت هم در درون جوامع مسلمان، خاصه در خاورمیانه و هم در درون جوامع غیرمسلمان، به‌صورت سه نوع ستیزش واکنشی، ایدئولوژیک علیه جوامع غیرمسلمان و ستیزش فرقه‌ای در درون جوامع اسلامی به قطبی‌سازی امت اسلامی، ایجاد زمینه برای حضور قدرت های فرامنطقه‌ای، تغییر ژئوپلیتیک قدرت در منطقه خاورمیانه و در نگاهی کلی‌تر تضعیف یکپارچگی جهان اسلام منجر شده است.

کلیدواژه‌ها


  1. ابراهیمی، نبی‌الله (1389). گفتمان اسلام سلفی، جهانی ‌شدن و امنیت خاورمیانه. مطالعات راهبردی، شماره 50: ص 175-194.
  2. اسماعیلی، حمیدرضا (1386). بازشناسی اندیشه سیاسی القاعده. راهبردی مطالعات جهان اسلام، شماره 30–31: ص 7-29.
  3. خراسانی، محمد (1393). روش و عمل نوسلفی‌گری. قم: کنگره بین‌المللی مخاطرات تکفیر.
  4. ذاکری، مهدخت (1395). بربریت مدرن: تأملی بر اکنون و آینده داعش. تهران: پژوهشکده مطالعات کاربردی قلم.
  5. ذوالفقاری، سید محمد (1392). درآمدی بر جنبش سلفی در مصر، پیش و پس از انقلاب
    25 ژانویه 2011. پژوهش‌های منطقه‌ای. شماره10: ص 211-246.
  6. رشیدی، احمد (1394). درآمدی بر رهیافت جامعه‏‌شناسی تاریخی ـ مقایسه‌ای در پژوهش‌های علوم سیاسی. سیاست، 45 (2): ص 457-474.
  7. رودسری، جواد (1394). امارت تاریکی. مشهد: موسسه فرهنگی هنری خراسان.
  8. سید نژاد، سید باقر (1390). رویکردشناسی فلسفی و معرفتی جریان سلفی‌گری. فلسفه دین، شماره 11: ص 131-160.
  9. سیفی، عبدالحمید؛ پورحسن، ناصر (1396). گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 5 (20): ص 188-163.

10. شهبازی، علی (1398). فراسوی سازمان و ایدئولوژی داعش. تهران: انتشارات اریش.

11. عباس‌زاده فتح‌آبادی، مهدی (1388). بنیادگرایی اسلامی و خشونت. سیاست (دانشکده حقوق و علوم سیاسی)، دوره 39، شماره4: ص 109-128.

12. عبدالسلام فرج، محمّد (1981). الجهاد فریضة الغائبه. قاهره: بی‌نا.

13. عبدالملکی، سعید (1396). تحلیل روان‌شناختی پدیده داعش با تأکید بر روان‌شناسی سیاسی. تهران: انتشارات علم.

14. علی‌زاده موسوی، سید مهدی (1394). جریان‌شناسی سلفی‌گری. روابط فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، 1 (1): ص 28-11.

15. فیرحی، داوود (1387). مفهوم جنگ و اخلاق نظامی در اسلام شیعی. سیاست، شماره 38:
ص 131-159.

16. فیرحی، داوود (1390). فقه و سیاست در ایران معاصر. تهران: نشر نی.

17. کرم‌زادی، مسلم (1395). سلفی‌گرایی جهادی ـ تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه. پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، شماره1: ص 113-142.

18. گزارشی جامع از تاثیر مستقیم و غیرمستقیم تروریسم در 162 کشور جهان (21/9/1393). سایت باشگاه خبرنگاران جوان. قابل دسترس در: https://b2n.ir/233711

19. محمدی، حجت‌الله (1396). نقد و بررسی آراء و جنایات داعش. تهران: انتشارات نظری.

20. نقوی، حسین (1384). سلفی و سنی: در آراء و احوال سلفیان. ضمیمه خردنامه همشهری، شماره 71: ص 7-6.

21. Abdo, Geneive (2015). Salafists and Sectarianism: Twitter and Communal Conflict in the Middle East. Washington, D.C.: Center for Middle East Policy at Brookings.

22. Bernard, Haykel (2009). Salafī Groups. In: The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. John L. Esposito (ed). Oxford: Oxford University Press.

23. Biden, J.R. & Gelb, L.H. (2006). Unity through autonomy in Iraq. New York Times, https://www.nytimes.com/2006/05/01/opinion/01biden.html

24. Buchanan, Rose Troup (17 Nov 2015). Paris attacks: Isis responsible for more Muslim deaths than western victims. Available in:

https://www.independent.co.uk/news/world/europe/paris-attacks-isis-responsible-for-more-muslim-victims-than-western-deaths-a6737326.html

25. Chaliand, Gérard & Arnaud, Blin (2007). The History of Terrorism from Antiquity to AlQaeda. Translated by Edward Schneider, Kathryn Pulver, Jesse Browner. California: University of California Press.

26. Global Terrorism Index (2014). MEASURING AND UNDERSTANDING THE IMPACT OF TERRORISM. Available in: http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/06/Global-Terrorism-Index-Report-2014.pdf

27. Herrera, Jack (18 Mar 2019). MOST TERRORIST VICTIMS ARE MUSLIM. Available in: https://psmag.com/news/most-terrorist-victims-are-muslim

28. Hurwitz, Leon (1973). Contemporary Approaches to Political Stability. Comparative Politics, Vol. 5, No. 3: P. 449-463. DOI: 10.2307/421273

29. ICRC (International Committee of the Red Cross). Iraq: Highest numberof displaced in 2015. Available in: www.icrc.org/en/document/iraq-highest-number-displaced-2015

30. Katzman, Kenneth (2014). Iraq Crisis and U.S. Policy Washington. Published by Congressional Research Service. Reports are available in:

https://www.everycrsreport.com/files/20140721_R43612_3596902a1c3296642fb7f5d6531d3edd96b765b3.pdf

31. Kepel, Gilles (2002). Jihad: the trail of political Islam. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. https://archive.org/details/jihad00gill_0

32. Lia, Brynjar (2015). Understanding Jihadi Proto-States. Perspectives on Terrorism, Vol 9, No.4. P. 31-41.

33. Messner, J.J. (2015). Fragile States Index 2015. Washington: The Fund for Peace. Available in: https://fundforpeace.org/wp-content/uploads/2018/08/fragilestatesindex-2015.pdf

34. Oosterveld, W. & et.al. (2017). The Rise and Fall of ISIS: From Evitability to Inevitability. Hague Centre for Strategic Studies. Retrieved 23April 2020, from www.jstor.org/stable/resrep12613.

35. Pollak, Kenneth & Walter, Barbara (2015). Escaping the Civil War Trap in the Middle East. The Washington quarterly, Vol.38: P. 29-46.

36. Rajan, V.G. Julie (2015). Al Qaeda’s Global Crisis: The Islamic State, Takfir and the Genocide of Muslims. Routledge.

37. Rhodes, D. (2014). Salafist-Takfiri Jihadism: The Ideology of the Caucasus Emirate. International Institute for Counter-Terrorism.‏

http://makhaterltakfir.com/File/Article/SalafistTakfiri%20Jihadism%20the%20Ideology%20of%20the%20Caucasus%20Emirate.pdf

38. Salafism Infiltrates Turkish Religious Discourse. Middle East Institute. Retrieved 16 February 2018. Available in: https://www.mei.edu/publications/salafism-infiltrates-turkish-religious-discourse

  1. 39.  Salafism: Politics and the puritanicalThe Economist, 27 June 2015. Retrieved 29 June 2015. https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2015/06/25/politics-and-the-puritanical

40. Tucker, S.C. & Roberts, P. (Eds.) (2008). The Encyclopedia of the Ar ab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History [4 volumes]: A Political, Social, and Military History. Abc-Clio.‏Book Available in: https://b2n.ir/037019

41. Turner, John A. (2014): Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order. Basingstoke: Palgrave Macmillan, London. 10.1057/9781137409577.

42. UNHCR (2016). The UN Refeugee Agency. Available in:

https://www.unhcr.org/5943e8a34.pdf

43. UNICEF (2015). Education under Fire. How conflict in the Middle East Is depriving children of their schooling. Available in:

https://www.unicef.org/mena/reports/education-under-fire