ضرورت اعتدال مدنی در فلسفه سیاسی اسلام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی؛ عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران

10.22034/sm.2020.115175.1459

چکیده

مساله اصلی پژوهش این بود که با توجه به مبانی دینی و الهی فلسفه سیاسی اسلامی و با اعتقاد به سرشت دوگانه مادی- معنوی، حیوانی- انسانی و شیطانی- الهی انسان از یک‌سو و اعتقاد به جایگاه خلیفه الهی انسان از سوی دیگر، چه نوع نظم و نظامی می‌تواند ظرفیت‌ها و استعدادهای کمالی انسان در ابعاد نظری و عملی را شکوفا نموده و دستیابی به آمال و آرزوها را امکان‌پذیر سازد. نتایج پژوهش که با روش تحلیل مفاهیم و استدلال فلسفی انجام شد، نشان داد که دستیابی به آمال و آرزوهای شناخته شده در فلسفه سیاسی اسلامی ضرورتا از طریق نظم و نظام سیاسی مبتنی بر اعتدال مدنی امکان‌پذیر می‌باشد. در این صورت فلسفه سیاسی اسلامی نه غیر واقع‌گرا و آرمانی، بلکه واقع‌گرا بوده و حقیقت آن مبتنی بر خردورزی از چگونگی ایجاد و استقرار نظم و ثباتی است که از طریق شناخت حقیقت فضائل و رذائل و تدبیر در نحوۀ استقرار فضائل و دوری و پیشگیری از رذائل(بی‌عدالتی، تجاوز به حقوق دیگران و...) می‌باشد. همچنین خردورزی فلسفه سیاسی قبل از آن که از سنخ ماهیت‌شناسانه و تدبیر و تجویز آرمان‌ها باشد، از نوع تدبیر در پیشگیری و بسترسازی است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

  1. ابن سینا (1403ق). الاشارات و التنبیهات. مع الشرح للمحقق نصیرالدین الطوسی و شرح الشرح للعلامة، قطب‌الدین الرازی. بی‌جا: دفتر نشر الکتاب، ج2.
  2. ابن سینا، حسین بن علی (1363). المبدأ و المعاد. به اهتمام عبداللّه‏ نورانى. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامى دانشگاه مک‏گیل؛ باهمکارى دانشگاه تهران.
  3. ابن سینا، حسین بن على (1404ق). الالهیات الشفاء. قم: منشورات مکتبه آیت‏اللّه‏ العظمى المرعشى النجفى.
  4. اسپریگنز، توماس (1387). فهم نظریه‌های سیاسی. ترجمه فرهنگ رجایی. تهران: نشر آگه، چاپ پنجم.
  5. حکیمی، محمدرضا (1384). الحیـاه. ترجمه احمـد آرام. قم: انتشارات دلیل مـا، چـاپ پنجم.
  6. دوانی، جلال‌الدین (1363). اخلاق جلالی. به‌تصحیح عبدالله مسعودی‌آرانی. تهران: انتشارات اطلاعات.
  7. دوانی، جلال‌الدین (1391). اخلاق جلالی. به‌تصحیح عبدالله مسعودی‌آرانی. تهران: انتشارات اطلاعات.
  8. دوانی، جلال‌الدین (بی‌تا). اخلاق جلالی. بی‌جا: چاپ جمالی.
  9. رازی، قطب‌‌الدین (بی‌‌تا). شرح مطالع الانوار. قم: انتشارات کتبی نجفی.
10. سهروردی، شهاب‌الدین (1380). مجموعه مصنفات. به تصحیح هانری کربن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ج2.

11. سهروردی، شهاب‌الدین (1381). مجموعه مصنفات. به تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ج3-4.

12. شیرازى، قطب‏الدین (1373). دره ‏التاج. تصحیح ماهدخت بانو همایى. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، ج2.

13. صدرا، علیرضا (1387). علم مدنی فارابی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

14. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1361). عرشیه. تهران: انتشارات مولی.

15. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1362). مبداء و معاد. ترجمه احمد بن محمد الحسینی اردکانی؛ به کوشش عبدالله نورانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

16. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1364). المظاهر الاهیه. ترجمه و تحقیق از سید حمید طبیبیان. تهران: امیر کبیر.

17. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1378). الحکمه المتعالیه فی اسفار العقلیه الاربعه. ترجمه محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی، ج1، 6.

18. طریحی، فخرالدین (1415ق). مجمع‌البحرین. بی‌جا: مرکز الطباعه و النشر فی مؤسسه البعثه، ج2.

19. طوسی، خواجه نصیرالدین (1373). اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: خوارزمی.

20. فارابی، ابونصر (1991م). آراء اهل المدینه الفاضله. تحقیق البیر نصری نادر. بیروت: دارالمشرق، چاپ ششم.

21. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1406ق). الوافی. اصفهان: مکتبه امیرالمومنین علی(ع).

22. لک‌زایی، شریف (1395). فلسفه سیاسی صدرا المتالهین. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

23. واعظی، احمد (1395). درآمدی بر فلسفه سیاسی اسلامی. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

24. یوسفی‌راد، مرتضی (1380). اندیشـه سیاسی خواجه نصیرالدین طوسی. قم: بوستان کتاب.

25. یوسفی‌راد، مرتضی (1387). مفهوم‌شناسی فلسفه سیاسی اسلامی. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

26. یوسفی‌راد، مرتضی (1392). اعتدال مدنی در قلمرو جامعه و سیاست. علوم سیاسی، سال شانزدهم، شماره 62: ص91-112.

27. یوسفی‌راد، مرتضی (1393). نظریه اعتدال در فلسفه سیاسی اسلامی. حکمت اسلامی، سال اول، شماره 3: ص63-86.

  1. یوسفی‌راد، مرتضی (1394/الف). مبانی فلسفه سیاسی مشاء. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
29. یوسفی‌راد، مرتضی (1394/ب). اعتدال. در: حکمت سیاسی اسلامی؛ مفاهیم بنیادین. علیخانی و همکاران. تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ج2.