امکان و امتناع خردورزی سیاسی در حکمت متعالیه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 استادیار گروه فلسفه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

10.22034/sm.2020.104030.1339

چکیده

هدف پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که آیا حکمت صدرایى واجد اندیشه سیاسی است؟ و می‌توان از حکمت سیاسی متعالیه سخن گفت یا خیر؟ در راستای پاسخ به این پرسش، دیدگاه‌های رقیب ذیل دو گروه قائلان به عدم امکان خردورزی سیاسی و قائلان به امکان خردورزی سیاسی دسته‌بندى گردید. نتایج پژوهش که به روش توصیفی- تحلیل انجام شد، حاکی از آن است که امتناع به یک معنا و امکان نیز در یک ساحت از خردورزی سیاسی در حکمت متعالیه درست و پذیرفتنی است. امتناع خردورزی سیاسی به معنای امتناع وجود مباحث سیاست و فلسفه سیاسی در آثار ملاصدرا، پذیرفته نیست، چون حتی قایلان به انحطاط هم به وجود برخی اشارات مختصر در آثار ملاصدرا اذعان داشته و بنا به نظر ایشان، این مطالب صرفا تکرار مباحث پیشینیان نیست، اگرچه ملاصدرا از آثار گذشتگان تغذیه کرده است. امتناع خردورزی سیاسی در معنای امتناع استخراج مبانی سیاست و فلسفه سیاسی از حکمت متعالیه، پذیرفتنی است، چون از اصول متافیزیکی صرف نمی‌توان مبانی و دیدگاه سیاسی خاصی را نتیجه گرفت، بلکه اصول متافیزیکی قابل تطبیق انحصارى بر زمان و مکان و شرایط خاص نیست. امکان در ساحت نخست آن، یعنى وجود مباحث سیاسی در آثار صدرا، پذیرفته است. امکان در ساحت دوم، به معنای ظرفیت حکمت متعالیه برای استخراج یک فلسفه سیاسی منسجم، تنها هنگامى پذیرفتنى است که ثابت شود اصول و مبانى فلسفى خاص فقط با نظام سیاسى ویژه‌اى منطقاً ارتباط دارد، وگرنه مى‌توان دو یا چند فلسفه سیاسى کاملا متضاد را از اصول واحدى استنتاج کرد.

کلیدواژه‌ها


  1. تقوی، سید محمدناصر (1384). دوام اندیشه سیاسی در ایران. قم: پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، چاپ دوم.
  2. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1340). رساله سه اصل. تصحیح سیدحسین نصر. تهران: دانشگاه علوم معقول و منقول.
  3. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1422ق). شرح الهدایه الأثیریه. تصحیح محمد مصطفی فولادکار. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
  4. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیه. تصحیح و تحقیق سید جلال‌الدین آشتیانی. مشهد: مرکز الجامعی للنشر، چاپ دوم.
  5. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1381). کسر الاصنام الجاهلیه. مقدمه و تصحیح و تعلیق محسن جهانگیری. تهران: بنیاد حکمت صدرا.
  6. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم(1981م). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج1، 2، 3، 4، 6، 7، 9، چاپ دوم.
  7. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1387). المظاهر الالهیه فی اسرار العلوم الکمالیه. مقدمه و تصحیح و تعلیق سیدمحمد خامنه‌ای. تهران: بنیاد حکمت صدرا.
  8. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1354). المبدأ و المعاد. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
  9. طباطبایی، جواد (1389). زوال اندیشه سیاسی در ایران. تهران: نشر کویر، چاپ هشتم.
10. طوسی، سید خلیل الرحمان (1393). درآمدی بر فلسفه سیاسی صدرالمتألهین. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

11. عابدی، احمد (1388). تکوین و تعالی اندیشه و فلسفه سیاسی در پرتو حکمت متعالیه. در: مجموعه مقالات سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه. به اهتمام شریف لک‌زایی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج1، ص75-69.

12. لک‌زایی، شریف (1388). به سوی حکمت سیاسی متعالیه. در: مجموعه مقالات سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه. به اهتمام شریف لک‌زایی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج1، ص68-45.

13. واعظی، احمد (1394). نسبت حکمت متعالیه با فلسفه سیاسی اسلامی. علوم سیاسی، سال هیجدهم، شماره هفتاد: ص22-7.