بنیان‌های ژئوپولیتیکی پیشرفت در برنامه‌های راهبردی جمهوری اسلامی ایران (بحثی تحلیلی ـ انتقادی در سند راهبردی چشم‌انداز 1404)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه جغرافیای سیاسی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری، گروه جغرافیای سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی نسبت ژئوپولیتیک و پیشرفت در سند چشم‌‌انداز 1404 بوده و در این راستا، مؤلّفه‌‌ها و ملاحظات ژئوپولیتیکی، بنیان‌‌ها و ملاحظات ژئوپولیتیکی محیط راهبردی ایران و مؤثّر در پیشرفت کشور بر اساس چشم‌‌انداز سند 1404 مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج پژوهش که با اتّخاذ رویکرد تحلیلی ـ انتقادی و با بهره‌‌گیری از اسناد مرتبط انجام شد، نشان داد، سند چشم انداز 1404 به دلایلی همچون بی‌‌توجهی به متغیّرهای ژئوپولیتیکی، عدم تناسب میان اهداف ملّی و واقعیّت‌‌های ژئوپولیتیکی، نگاه تک‌عاملی و عمدتاً درونی به مقولۀ پیشرفت و درک غیرواقع‌بینانه از ظرفیّت‌‌ها و واقعیّت‌‌های جغرافیایی از ملاحظات ژئوپولیتیکی بی‌‌بهره است. با توجّه به ضعف بنیادی (بی‌توجهی به ملاحظات جغرافیایی و ژئوپولیتیکی) و ساختاری (عدم سازوکار مدیریّتی و اجرایی)، اهداف مورد انتظار سند چشم‌‌انداز در افق زمانی 1404 محقّق نخواهد شد. از این رو نیازمند تجدید نظر و بازبینی اساسی و بنیادی در سند چشم‌‌انداز با بازۀ زمانی جدید خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


  1. ازکیا، مصطفی (1377). جامعه‌‌شناسی توسعه. تهران: مؤسّسه نشر قلم.
  2. اعظمی، هادی (1385). وزن ژئوپلیتیکی و نظام قدرت منطقه‌‌ای (بررسی موردی: جنوب غرب آسیا). ژئوپلیتیک، سال دوم، شماره سوم و چهارم: ص 154-119.
  3. حافظ‌‌نیا، محمّدرضا (1385). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: پاپلی.
  4. حافظ‌‌نیا، محمّدرضا (1390). جزوۀ کلاسی درس جغرافیا و راهبرد ملّی (مقطع کارشناسی ارشد). گروه جغرافیا، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
  5. حسین‌‌پور پویان، رضا (1392). تبیین مؤلفه‌‌های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی روابط در مناطق ژئوپلیتیکی. ژئوپلیتیک، سال نهم، شماره دوم: ص 203- 161.
  6. قالیباف، محمدباقر (1388). ایران و دولت توسعه‌‌گرا. تهران: وزارت امور خارجه.
  7. کریمی‌‌پور، یدالله (1394). جغرافیا نخست در خدمت صلح (نگرشی به مناسبات ایران و همسایگان). تهران: انتخاب.
  8. مجتهدزاده، پیروز (1389). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: سمت.
  9. مجتهدزاده، پیروز (1392). فلسفه و کارکرد ژئوپولیتیک. تهران: سمت.
10. مصلّی‌‌نژاد، عباس (1395). اقتصاد سیاسی ایران (دوران معاصر). تهران: دانشگاه تهران.

11. نقشه منطقۀ ژئوپلیتیکی آسیای جنوب ‌غربی (1387). تاریخ مراجعه: 15/8/1397. قابل دسترس در: http: //www.iag.ir

12. Cowen, Michael  & Shenton, Robert W. (1996). Doctorines of Development. London: Routledge.

13. Flint, Colin  & Taylor, Peter J. (2000). Political Geography: World-economy, Nation-state, andLocality. Harlow: Prentice Hall, Fourth Edition.

14. Taylor, Peter J. (1994). Political Geography. England: Longman Scientific & Geography.