پدیدارشناسی سقیفه به‌مثابه امر سیاسی (بررسی ساختار توزیع قدرت در سقیفه)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران و عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه

چکیده

هدف پژوهش حاضر این بود که چگونه سقیفه، نهاد خلافت را بر پایه‌‌هایی متزلزل و فاقد ثبات نهایی بنا نهاد. در این راستا، با روش پدیدارشناسانه و با رویکرد توصیفی- تحلیلی، بستر تاریخی سقیفه در ساختار قبیله‌گرایانه‌ی قریش، الگوی توزیع قدرت و نیل به توافق در سقیفه و پیامدهای تاریخی سقیفه مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد، سقیفه براساس بازگشت به نظام قدرت قبیله‌محور، کارکردی دوگانه را سبب گردید. در کوتاه‌مدت (عهد شیخین) به انتقال قدرت در قریش از عبدمنافیان به خرده‌قبایل حاشیه‌ای انجامید؛ و در بلندمدت (از خلافت عثمان تا پایان عباسیان) محوریت قریش را به‌مثابه درون‌مایه‌ی خلافت در قالبی جدید (عدم التزام به ائتلاف) اما درون‌مایه‌ای قدیمی (مصدریت عبدمنافیان در هسته‌ی مرکزی قدرت) در دوران پس از اسلام تثبیت کرد. پس از سقیفه به‌تدریج ابتدا دو گفتمان شیعی (منتقد وضع موجود و حامی اصلاح نهاد خلافت) و قریشی (مدافع خلافت ناشی از ائتلاف قبیله‌گرایانه) و سپس از عهد عثمان بدین‌سو، گفتمان اموی (ملهم از ساختارهای شاهی ایران-رومی بر پایه‌ی درون‌مایه‌ی عربی) شکل گرفتند. نهایتاً امام علی(ع) سیاست تعویق و کناره‌گیری را پس از سقیفه اتخاذ کردند. بر اساس این سیاست، همکاری با نهاد خلافت به‌معنای پذیرش آن نبود؛ این عدم پذیرش در هویت‌بخشی به شیعیان به‌‌مثابه گروه مخالف و متفاوت با عامه مؤثر واقع گردید.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن‌‌حنبل، احمد (بی‌تا). مسند احمد. بیروت: دار صادر.
  2. ابن ابی‌‌الحدید، عبدالحمید (1404ق). شرح نهج‌‌البلاغه. قم: مکتبه آیت‌‌الله‌‌العظمی مرعشی النجفی.
  3. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله (1387). التمهید. مغرب: وزاره عموم الأوقاف و الشؤون الإسلامیة.
  4. ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (1410ق). الامامة و السیاسه. بیروت: دار الاضواء.
  5. ابن مسکویه، احمد بن‌‌محمد (1379). تجارب الأمم. تهران: دار سروش للطباعة و النشر.
  6. ابن‌‌اثیر، علی بن محمد (1966م). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر للطباعة و النشر؛ دار بیروت للطباعة و النشر.
  7. ابن‌‌اسحاق، محمد (1396ق). سیره ابن‌‌اسحاق. مغرب: معهد الدراسات و الأبحاث للتعریب.
  8. ابن‌‌سعد، محمد بن سعد (1410ق). الطبقات الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه (منشورات محمدعلی بیضون).
  9. ابن‌‌هشام، عبدالملک (1963م). السیره النبویه. القاهره: مکتبة محمدعلی صبیح و أولاده بمصر.

10. بغدادی، محمد بن‌‌حبیب (بی‌تا). المنمق فی اخبار القریش. (نسخه خطی).

11. شریف رضی، محمد بن‌‌حسین (بی‌تا). نهج‌‌البلاغه. با شرح محمد عبده. قاهره: مطبعه الاستقامه.

12. مبلغی، عبدالمجید (1393). معرفت‌‌شناسی پدیدارشناسانه‌ی اصطلاحات علوم سیاسی در مطالعات دینی. سیاست متعالیه، شماره 5: ص82-61.

13. واقدی، محمد بن‌‌عمر (1405ق). المغازی. قم: نشر دانش اسلامی.

14. یعقوبی، احمد بن‌‌اسحاق (بی‌تا). تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر.

15. Husserl, Edmund (1970). The crisis of European sciences and transcendental phenomenology: an introduction to phenomenological philosophy. Evanston: Northwestern University Press.

16. Ismael, Tareq Y. ; Ismael, Jacqueline S. & Perry, Glenn  (2015). Government and Politics of the Contemporary Middle East: Continuity and Change. New York: Routledge.

17. Pietersma, Henry (2000). Phenomenological epistemology. New York: Oxford University Press.

18. Silverstein, Adam J. ; Stroumsa, Guy G. & Blidstein, Moshe (2015). The Oxford Hanndbook of Abrahamic Religions. Oxford: Oxford University Press.