حکمت و حکمت سیاسی در قرآن و حدیث

نویسنده

دانشیار، دانشکده مطالعات جهان، گروه مطالعات غرب آسیا و شمال آفریقا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

حکمت و حکمت سیاسی از مفاهیمی هستند که در دانش و تمدن ایرانی اسلامی ریشه‌ دارند. هدف مقاله، تبیین چیستی حکمت و حکمت سیاسی در قرآن و حدیث است به‌نحوی که بتوان کاربرد حکمت سیاسی اسلامی در حوزه‌ی سیاست در جهان کنونی را توضیح داد. بدین‌منظور ابتدا معنای حکمت و سیاسی‌بودن آن را توضیح داده و سپس برمبنای آیات قرآن، آن را تبیین خواهیم نمود. در ادامه، به‌منظور دستیابی به معنای عینی‌تر و عملی‌تری از این مفهوم، حکمت و حکمت سیاسی را ابتدا در تفاسیر و سپس در احادیث کاوش خواهیم کرد. این معنا نشان می‌دهد که حکمت سیاسی، یک فرایند عملی و کارکردی است و بهترین و مناسب‌ترین تصمیمات و عملکردِ ممکن در هر شرایط را در حوزه‌ی سیاست و حکومت به‌دنبال دارد. از دستاوردهای این مقاله، معرفی منابع حکمت از دیدگاه قرآن و حدیث می‌باشد. نتایج نشان می‌دهند که "وحی"، "عقل" و "خودسازی"، سه منبع اصلی برای دست‌یابی به حکمت می‌باشند؛ با این‌تفاوت که منبع نخست - یعنی وحی - به اسلام و ادیان الهی اختصاص دارد، اما دو منبع دیگر، فرامذهبی هستند و تمام انسان‌ها می‌توانند از طریق آن‌ها به حکمت دست پیدا کنند.

کلیدواژه‌ها


نهج‌‌البلاغه (بی‌‌تا). نهج‌‌البلاغه. ترجمه محمدعلی انصاری. تهران: محمدعلی علمی.

  1. ابن ابی جمهور. (1403ق). عوالی اللیالی. تحقیق آقا مجتبی عراقی. قم: مطبعة سیدالشهدا(ع).
  2. ابن بابویه. (1376). امالی شیخ الصدوق. ترجمه محمدباقر کمره‌‌ای. تهران: انتشارات کتابچی.
  3. ــــــــ (1363). من لا یحضره الفقیه. تصحیح علی‌‌اکبر غفاری. قم: جامعة المدرسین.
  4. ــــــــ (1362). الخصال. تصحیح علی‌‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  5. ــــــــ (بی‌‌تا)، عیون أخبار الرضا، تهران: انتشارات جهان.
  6. ابن حجاج، مسلم. (بی‌‌تا). الجامع الصحیح. بیروت: دارالفکر.
  7. ابن حنبل، احمد. (بی‌‌تا). مسند الامام احمد بن حنبل. بیروت: دار صادر.
  8. ابن رشد، محمد بن احمد. (1993م). تهافت التهافت. تحقیق محمد عریبی. بیروت: دارلفکر اللبنانی.
  9. ــــــــــــــــــــــ (4991ق). فصل المقال و تقریر ما بین الشریعة و الحکمة من الاتصال. تقدیم و تعلیق سمیح دغیم. بیروت: دارالفکر اللبنانی.
10. ابن سجستانی، محمد. (1372ق/1952م). غریب القرآن علی حروف المعجم. مصر: مطبعه حجازی.

11. ابن شعبه، حسن بن علی.(1362). تحف العقول عن آل‌‌الرسول(ص). تصحیح علی‌‌اکبر غفاری. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.

12. ابن شهردار الدیلمی، شیرویه (1406ق). الفردوس بمأثور الخطاب. بیروت: دار الکتب العلمیة.

13. ابن فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

14. ابن‌‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.

15. ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق/1994م). لسان العرب. بیروت: دار صادر.

16. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (بی‌‌تا). تفسیر روض‌‌الجنان و روح‌‌الجنان. تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح. مشهد: آستان قدس رضوی.

17. احمدنگری، عبدالنبی. (بی‌‌تا). جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

18. ازهری، محمدبن احمد. (1421ق/2001م). تهذیب‌‌اللغة. تعلیق عمر سلامی و عبدالکریم حامد. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

19. آشتیانی، احمد. (1362). طرایف الحکم یا اندرزهای ممتاز. ترجمه جمعی از فضلا. تهران: کتاب‌‌فروشی صدوق.

20. آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. تصحیح مهدی رجایی. قم: دار الکتاب الاسلامی.

21. بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م). صحیح البخاری. استانبول: چاپ محمد ذهنی افندی.

22. برنجکار، رضا. (1379). مفهوم حکمت در قرآن و حدیث. در صحیفه مبین (مجموعه مقالات)، شماره 4.

23. بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). انوار التنزیل و اسرار التأویل (تفسیر بیضاوی). بیروت: دار احیاء التراث.

24. ترمذی، محمدبن عیسی. (1403ق). سنن الترمذی. بیروت: چاپ عبدالرحمان محمد عثمان.

25. تفلیسی، حبیش بن ابراهیم. (1371). وجوه قرآن. تهران: دانشگاه تهران.

26. تهانوی، محمد علی‌‌بن علی. (1996م). کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم. تحقیق علی فرید دحروج. ترجمه عبدالله خالدی و جورج زیناتی. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.

27. جرجانی، علی بن محمد. (1370)، کتاب التعریفات. تهران: ناصر خسرو.

28. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1407ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. تحقیق احمد عبدالغفور عطار. بیروت: دارالعلم للملایین.

29. حائری یزدی، مهدی. (1995م). حکمت و حکومت. لندن: نشر شادی.

30. حر عاملی، محمد بن حسن. (بی‌‌تا). وسائل الشیعة. بیروت: مؤسسة آل‌‌البیت(ع) لإحیاء التُراث.

31. حسینی، مالک. (1388). حکمت. در دانشنامه جهان اسلام. تهران: دائرة المعارف الاسلامی.

32. حویزی، عبدعلی بن جمعة العروسی. (1370). تفسیر نورالثقلین. تصحیح هاشم رسولی محلاتی. قم: مؤسسه اسماعیلیان.

33. خسروپناه، عبدالحسین. (1388). چیستی حکمت در قرآن، روایت و فلسفه. در مجله مشکوة. شماره‌‌ی 103.

34. دهخدا، علی‌‌اکبر. (1377). لغت‌‌نامه. ناظرین محمد معین و سیدجعفر شهیدی. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

35. دیلمی، حسن بن محمد. (1371). ارشاد القلوب الی الصواب. قم: الشریف الرضی.

36. ــــــــــــــــــــ (1408ق). اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین. قم: مؤسسه آل‌‌البیت(ع) لاحیاء التراث.

37. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1413ق/1992م). مفردات ألفاظ القرآن. دمشق: دارالقلم و بیروت: الدار الشامیة.

38. ری‌‌شهری، محمد محمدی. (1389). میزان الحکمة. ترجمه حمیدرضا شیخی. قم.

39. زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی.

40. ــــــــــــــــــــ (1399ق/1979م). أساس البلاغة. بیروت: دار صادر.

41. سیوطی، عبدالرحمن. (1403ق). الدر المنثور. قم: کتابخانه‌‌ی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.

42. شریعتی، فهیمه و پیروزفر، سهیلا. (1391). تحول معنایی واژه‌‌ی حکمت در حوزه‌‌های مختلف اسلامی. در فصلنامه‌‌ی سراج منیر، شماره‌‌ی 7.

43. شکر، عبدالعلی. (1391). حکمت در نگاه مفسران قرآن و فیلسوفان. در آینه معرفت، شماره31.

44. طباطبایی، محمدحسین. (1374). تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی. قم: دفتر نشر انتشارات اسلامی.

45. طبرسی، فضل بن حسن. (1408ق/1988م). مجمع‌البیان. تصحیح هاشم رسولی و فضل‌‌الله یزدی طباطبایی. بیروت: دارالمعرفة.

46. طریحی، فخرالدین بن محمد. (1375). مجمع‌البحرین. تحقیق احمد حسینی اشکوری. تهران: مرتضوی‌‌.

47. طوسی، خواجه نصیرالدین.(13991)، اخلاق ناصری، به کوشش مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران: خوارزمی.

48. طوسی، محمد بن حسن (1414ق). الأمالی. قم: دارالثقافة.

49. ــــــــــــــــــــ (بی‌‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التررث العربی.

50. عطار نیشابوری، محمد بن ابراهیم. (1312). پندنامه. تهران: مطبعه علمی.

51. علم‌‌الهدی، علی‌‌بن حسین. (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. اعداد مهدی رجائی. تقدیم احمد الحسینی شکوری. قم: دار القرآن الکریم.

52. علیخانی، علی‌‌اکبر. (1392). اسلام و همزیستی مسالمت‌‌آمیز. تهران: نشر به‌‌آفرین.

53. ــــــــــــــــ (1384). توسعه‌‌ی سیاسی از دیدگاه امام علی(ع). تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل وابسته به انتشارات امیرکبیر.

54. عیاشی، محمد بن مسعود. (بی‌‌تا). تفسیر العیاشی. تصحیح سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: مکتبة الاسلامیة.

55. الفارابی، ابونصر. (1995م). تحصیل السعادة. شارح علی بو ملحم. بیروت: دار و مکتبة الهلال.

56. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). کتاب العین. تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. به اهتمام محسن آل‌‌عصفور. قم: دار الهجرة.

57. فیومی، احمدبن‌محمد. (1405ق). مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: دارالهجرة.

58. قرشی بنابی، علی‌‌اکبر. (1371). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیة.

59. قضاعی، محمد بن سلامه. (1418ق). دستور معالم الحکم و مأثور مکارم الشیم. بیروت: شرکة دار الأرقم بن ابی الأرقم.

60. قمی، علی بن ابراهیم. (1367). تفسیرالقمی. تصحیح سید طیب جزایری. قم: دارالکتاب.

61. کلینی، محمد بن یعقوب. (1388). الاصول الکافی. تصحیح علی‌‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتاب الاسلامیة.

62. متقی، علی‌‌بن حسام‌‌الدین (1409ق/1989م). کنز العُمّال فی سنن الاقوال و الافعال. بیروت: چاپ بکری حیانی و صفوة سقا.

63. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1370). مرآة العقول. تهران: دارالکتب الاسلامیة.

64. ــــــــــــــــــــــــــ (1403ق/1983م). بحار الأنوار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.

65. مظفر، محمدرضا. (1420ق). المنطق. قم: انتشارات حبیب.

66. مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة.

67. نصر، سید حسین، لیمن الیور(1387)، تاریخ فلسفه اسلامی، تهران: حکمت.

68. نوری، حسین بن محمدتقی. (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسة آل‌‌البیت(ع) لاحیاء التراث.

69. هیثمی، علی بن ابوبکر. (1408ق/1988م). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. بیروت: بی‌‌نا.

70. ورام، مسعود بن عیسی. (بی‌‌تا). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر. قم: مکتبة الفقیه.