حدود اختیارات حکومتی فقیه در نگاه تطبیقی به آرای سیاسی شیخ مرتضی انصاری و مرتضی مطهری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 استاد دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی در ایران، مسأله‌‌ی پذیرش "ولایت عامّه‌‌ی فقیه" در برابر عدم ولایت یا ولایت محدود فقیه از سوی فقها و اندیشمندان، همواره به‌‌عنوان محل بحث و مشاجره در محافل علمی و سیاسی می‌‌باشد. از جمله مهم‌‌ترین آن‌‌ها شیخ مرتضی انصاری و مرتضی مطهری هستند. نوشتار حاضر با نگاهی تطبیقی و رجوع به آرای این دو، با به‌‌کارگیری روش تحلیل محتوای کیفی، به اثبات پذیرش اختیارات حکومتی برای فقیه از سوی ایشان پرداخته است. بررسی و تحلیل منابع و دیدگاه‌‌های مختلف نشان می‌‌دهد، هر دو فقیه بر لزوم مراجعه‌‌ی مردم به فقیه منصوب در فقدان معصوم(ع) اتفاق نظر دارند، اما به‌‌نظر می‌‌رسد در نظرات و آرای مرتضی مطهری، نگاه ویژه‌‌تر و گسترده‌‌تری به اختیارات فقیه نسبت به شیخ انصاری وجود دارد و حتی اختیار صدور حکم حکومتی از سوی فقیه حاکم در عموم "مسائل مستحدثه"، متمایز از احکام اولیه و ثانویه، جهت گره‌‌گشایی از امور و قابلیت تطبیق قوانین شریعت با پیَچیدگی‌‌ها و اقتضائات متغیر زمان و حفظ و رعایت "مصلحت عموم مسلمین" را تجویز می‌‌کند. شرایط پیچیده‌‌تر و سیال‌‌تر عصر مرتضی مطهری، که نیاز به پاسخ‌‌گویی فقها به این شرایط جدید را تشدید کرده بود، و نیز شروع و اوج‌‌گیری نهضت مبارزات علیه نظام سلطنتی شاهنشاهی و بازشدن باب نظریه‌‌پردازی فقهی و کلامی نوین در باب تشکیل حکومت اسلامی با محوریت ولایت فقیه از سوی امام خمینی(ره)، مهم‌‌ترین دلایل پیدایش این جرأت و انگیزه در بسط اختیارات فقیه در عصر غیبت معصوم(ع) در آرای مرتضی مطهری نسبت به شیخ انصاری می‌‌باشد.

کلیدواژه‌ها


  1. آذری قمی، احمد (1372). ولایت فقیه. قم: دارالعلم.
  2. اراکی، محمدعلی (1413ق). المکاسب المحرمه. قم: انتشارات در راه حق.
  3. انصاری، شیخ مرتضی (1373). کتاب القضاء. قم: دارالمکتبه.
  4. انصاری، شیخ مرتضی (1410ق). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
  5. انصاری، شیخ مرتضی (1415ق). کتاب الزکاۀ. چاپ تبریز.
  6. انصاری، شیخ مرتضی(1420ق). کتاب الخمس. چاپ تبریز.
  7. جعفرپور، رشید (1389). "ولایت فقیه در فقه سیاسی شیعه". کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 153،ص 52-75.
  8. جلالی، رضا؛ ترابی، محمد (1395). «معرفت‌‌شناسی باور دینی از دیدگاه استاد مطهری و تأثیر آن بر نسبت دین و سیاست». سیاست متعالیه، سال چهارم، شماره 15، ص42-23.
  9. حسینى خراسانى، احمد (1390). «ولایت فقیه از نگاه شهید مطهری». فقه، شماره 39، ص 22-35.
10. خمینی، روح الله (1365). شئون و اختیارات ولی فقیه (ترجمه مبحث ولایت‌‌فقیه از کتاب البیع). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

11. خمینی، روح الله (1370). صحیفه نور. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج21.

12. خمینی، روح الله (1374). ولایت فقیه (حکومت اسلامی). تهران: موسسه تنظیم نشر آثار امام خمینی(ره).

13. فاضل گلپایگانی، محمدحسن (1373). شیخ انصاری و مسأله‌‌ی ولایت فقیه. کنگره شیخ انصاری، شماره 1، ص 45-65.

14. فیرحی، داوود (1389). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سمت.

15. قانی، محمدحسن (1373). فقه سیاسی شیخ انصاری. کنگره شیخ انصاری، شماره1، ص 13-25.

16. کدیور، محسن (1380). نظریه‌‌های دولت در فقه شیعه. تهران: نشر نی.

17. لک‌‌زایى، شریف (1383). «آیت‌‌الله مطهرى و نظارت عمومی». حکومت اسلامی، شماره 31، ص 28-40.

18. مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآة‌‌العقول. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج1.

19. مزینانی، محمدصادق (1386). «کاوشی نو در فقه اسلامی». حوزه، شماره 1، ص 10-22.

20. مسعودنیا، حسین (1390). «تحول نظریه‌‌ی ولایت انتصابی عامه فقیهان به ولایت مطلقه فقیه با رویکرد لاکاتوش». پژوهش‌‌های علم و دین، شماره2، ص 32-58.

21. مطهری، مرتضی (1379). ختم نبوت. تهران: انتشارات صدرا.

22. مطهری، مرتضی (1380). انسان و سرنوشت. تهران: انتشارات صدرا.

23. مطهری، مرتضی (1373). امامت و رهبری. تهران: انتشارات صدرا.

24. مطهری، مرتضی (1380). اسلام و مقتضیات زمان. تهران: انتشارات صدرا، ج2-1.

25. مطهری، مرتضی (1385). نهضت‌‌های اسلامی اخیر. تهران: انتشارات صدرا.

26. مطهری، مرتضی (1386). نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران: انتشارات صدرا.

27. مطهری، مرتضی (1389). وحی و نبوت. تهران: انتشارات صدرا.

28. مطهری، مرتضی (1391). پیرامون جمهوری اسلامی. تهران: انتشارات صدرا.

29. مطهری، مرتضی (1391). پیرامون انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی. تهران: انتشارات صدرا.

30. منتظری، حسین‌‌علی (1408ق). الدراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه. قم: المرکز العلمی للدراسات الاسلامیه، ج1.

31. مهاجرنیا، محسن (1373). اندیشه‌‌های سیاسی شیخ انصاری. کنگره شیخ انصاری، شماره 1، ص 145-175.

32. نجفی، محمدحسن (1410ق). نجاۀ العباد فی یوم المعاد. با حاشیه شیخ انصاری. بمبئی:]بی‌نا[.

33. نراقی، [ملا] احمد (1362). تفصیل و تحلیل ولایت مطلقه فقیه. تهران: نهضت آزادی.

34. نراقی، [ملا] احمد (1374). «ولایت فقیه در نگاه فقها»، کیان، سال دوم، شماره 24،ص 25-40.

نراقی، [ملا] احمد (1408ق). عوائد الایّام. قم: مکتبۀ بصیرتى.