رابطه جامعه و دولت ایران در انقلاب مشروطه براساس نظریه میگدال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، جامعه‌شناسی سیاسی، واحد شهرضا، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

2 استادیار، گروه علوم سیاسی، واحد شهرضا، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

10.22034/sm.2022.125284.1533

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی رابطه جامعه و دولت ایران در انقلاب مشروطه بر اساس نظریه میگدال است. در این راستا، به این سوالات پاسخ داده می‌شود که نسبت جامعه و دولت ایران در انقلاب مشروطه چگونه بوده است؟ تضادهای مداخله‌گر در انقلاب مشروطه چگونه بروز می‌یابند؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و نتایج نشان داد که جامعه و دولت قاجار بر اساس الگوی نظری میگدال، همواره دولتی ضعیف در برابر جامعه شبکه‌ای متنفّذ و قوی بود. اختلاف‌ها از متمم قانون اساسی آغاز گردید و باعث تقسیم علما به دو گروه مشروعه‌خواه و مشروطه‌خواه شد. افزون بر تضاد گفتمان دستگاه دینی در مواجهه با انقلاب مشروطه، دو عامل اساسی دیگر موجب چند دستگی در جناح روحانیت شد: اول: عدم مرکزیت نهادهای مذهبی شیعه و دوم: اختلافات عدیده و عمدتاً سیاسی که از قبل میان علمای شیعه وجود داشت و با شروع انقلاب فزونی گرفت. در انقلاب مشروطه هر کدام از بازیگران سیاسی به تعبیر میگدال «سیاست و استراتژی بقای» متعارض و شکننده‌ای به روش‌های گوناگون مانند مخالفت و دشمنی، تحصن و بست‌نشینی، مشروعه‌خواهی، کودتا، کشتن مشروطه‌خواهان، ترور و سرکوب مخالفان، تعویض دولت‌ها، هواداری از استبداد قاجار و کشورهای بیگانه، عقد قراردادهای خارجی و غیره ارائه نمودند که نتوانست نقطه اشتراک و اجماعی بیابد. اینها همه صحنه را آماده پیدایش اندیشه‌های ملی‌گرایی و جمهوری‌خواهی بر ضد حکومت و قانون اساسی مشروطه کرده بود و سرانجام به ظهور دیکتاتوری رضاخان منتهی گردید.

کلیدواژه‌ها


آجودانی، لطف‌الله (1390). علما و انقلاب مشروطیت ایران. تهران: کتاب آمه، چاپ سوم.
آجودانی، ماشاء‌الله (1387). مشروطه ایرانی. تهران: اختران، چاپ نهم.
آدمیت، فریدون (1340). فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطه ایران. تهران: سخن.
آدمیت، فریدون (1387). ایدئولوژی نهضت مشروطیت. تهران: گستره.
آرین‌پور، یحیی (1387). از صبا تا نیما: تاریخ 150 سال ادب فارسی. تهران: زوّار، ج3.
ابراهیم بای سلامی، غلام‌حیدر (1384). مناسبات دولت و جامعه از دیدگاه جامعه‌شناسی. نامه علوم اجتماعی، شماره30.
احتشام السلطنه، محمود (1392). خاطرات. به کوشش سید محمدمهدی موسوی. تهران: زوار.
ایوانف، الکسوویچ (1357). انقلاب مشروطه ایران. ترجمه آذر تبریزی. تهران: شبگیر.
براون، ادوارد گرانویل (1376). انقلاب مشروطیت ایران. ترجمه مهری قزوینی؛ ویراستار سیروس سعدوندیان. تهران: کویر.
بشیریه، حسین (1387). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران دوره جمهوری اسلامی ایران. تهران: نگاه معاصر.
بهار، ملک شعراء (1387). تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران. تهران: زوار، ج1-2.
جواهری، مریم (1380). نقش علما در انجمن‌ها و احزاب دوران مشروطیت (1284-1299). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حائری، عبدالهادی (1394). نخستین رویارویی اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن غرب. تهران: امیرکبیر، چاپ ششم.
حبیبی خوزانی، محمد (1387).گفتمان مشروطه اسلامی. بی‌جا: بی‌نا.
سمیعی اصفهانی، علیرضا (1387). جامعه قدرتمند، دولت ضعیف تبیین جامعه‌شناختی مناسبات دولت- جامعه در ایران عصر قاجار. سیاست، 38(3).
عنایت، حمید (1380). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاء‌الدین خرمشاهی. تهران: خوارزمی، چاپ چهارم.
غنی، سیروس (1378). ایران، برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگلیس‌ها. ترجمه حسن کامشاد. تهران: نیلوفر، چاپ دوم.
کاتوزیان، محمدعلی (1396). تضاد دولت و ملت، نظریه تاریخ و سیاست در ایران. تهران: نشر نی، چاپ سیزدهم.
کسروی، احمد (1396). تاریخ مشروطه ایران. تهران: نگاه، چاپ نهم.
ملائی توانی، علیرضا (1381). مشروطه و جمهوری: ریشه‌های نابسامانی نظم دموکراتیک در ایران. تهران: نشر گستره.
ملک‌زاده، مهدی (1373). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران: علمی، چاپ چهارم، ج2.
مومنی، باقر (1352). ایران در آستانۀ انقلاب مشروطیت. تهران: صدای معاصر.
میگدال، جوئل (1395). دولت در جامعه. ترجمه دلفروز. تهران: کویر.
نجفی قوچانی، سید محمدحسن (1379). برگی از تاریخ معاصر (حیات الاسلام فی احوال آیة الملک العلّام). تصحیح ر.ع.شاکری. تهران: نشر هفت.
هدایت، مهدیقلی (1389). خاطرات و خطرات (توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من). تهران: زوار، چاپ پنجم.
یزدانی، سهراب (1386). صور اسرافیل، نامه آزادی. تهران: نی.