مناسبات آزادی و امنیت سیاسی در اندیشه آیت‌الله نائینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران؛ عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران.

10.22034/sm.2022.549149.1839

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی مناسبات آزادی و امنیت سیاسی در اندیشه آیت‌الله نائینی است. فرهنگ دیرینه استبداد در ایران سبب فهم آزادی در پسِ استبداد شده و در عین حال، استبداد مُنادی امنیت تلقی گردیده است. از این‌رو با فروپاشی استبداد، طغیان آزادی‌ها و هرج و مرج عارض می‌شد که امنیتِ منبعث از استبداد نیز نابود می‌گردید‌. تجربه استبداد قاجار و هرج و مرجِ پسامشروطه تبلور عینی این فرهنگ است. محقق نائینی، فقیه و اصولی برجسته، در چنین شرایطِ مُلتهبی به اندیشه‌ورزی درباره حکومت، استبداد، امنیت، آزادی و... پرداخت و کوشید مفاهیم جدید را با ابتنای بر اصول و قواعد فقهی، تفسیر و تبیین نماید و به اقتضای عصر خود، نظم مطلوب شرع را تعریف کند که مفاهیم آزادی و امنیت سیاسی ذیل آن امکان تعریف بیابند. با عنایت به محیط مُلتهب عصر مشروطه و رویکرد اصولی نائینی، این سؤال مطرح می‌شود که چه نسبتی میان آزادی و امنیت سیاسی در اندیشه نائینی وجود دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از روش هرمنوتیک اسکینر، نشان داد که نائینی با رهجویی سیاست، آزادی و امنیت از دل شریعت و تعریف شرع به ‌عنوان نقطه‌ عزیمت اندیشه‌ورزی، حکومت ‌ولایتیه را نظام مطلوب و مَمضی شرع‌ تعریف نموده که در سایه آن و بر اساس تعالیم شرع، بین امنیت سیاسی و آزادی، تعامل و بلکه تلازم حاکم است.

کلیدواژه‌ها


نهج‌البلاغه. حسین سید رضی؛ ترجمه محمد دشتی. قم: نشر امام علی(ع)، 1369، چاپ دوم.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (1406ق). حاشیه کتاب المکاسب. تحقیق سید مهدی شمس‌الدین. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
اخوان کاظمی، بهرام (1386). امنیت در نظام سیاسی اسلام. تهران: کانون اندیشه جوان.
اسکینر، کوئنتین (1380). ماکیاولی. ترجمه عزت‌الله فولادوند. تهران: طرح نو.
انصاری، مرتضی (1422ق). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
بوزان، باری (1378). مردم دولت‌ها هراس. ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی.
بوزان، باری؛ ویور، الی؛ دوویلد، پاپ (1392). چارچوبی تازه برای تحلیل امنیت. ترجمه علیرضا طیّب. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
پورسعید، فرزاد (1392). فرهنگ توصیفی اصطلاحات امنیت. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
حائری، عبدالهادی (1392). تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم نجف. تهران: امیرکبیر.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
سلیمانی، جواد (1382). حدود و جایگاه آزادی در اندیشه سیاسی میرزای نائینی. شرق‌شناسی نوین و انقلاب اسلامی، شماره 3: ص241-274.
سلیمانی، کریم؛ رفعتی پناه مهرآبادی، مهدی (1393). مفهوم آزادی نزد روشنفکران ایرانی پیش از انقلاب مشروطه. مطالعات تاریخ فرهنگی، شماره22: ص53-76.
عنایت، حمید (1372). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی. تهران: خوارزمی.
فیرحی، داوود (1372). اندیشه سیاسی شیعه در دوره قاجاریه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه علوم سیاسی. تهران: دانشگاه تهران.
لک‌زایی، نجف؛ نباتیان، محمداسماعیل؛ کریمیان کریمی، نورالله (1395). امنیت ملی دولت اسلامی از منظر فقه شیعه. سیاست متعالیه، شماره14: ص41-60.
متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام (1431ق). کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال. بیروت: دار احیاء التراث العربی،
ج3.
مستشارالدوله، میرزا یوسف (1386). یک کلمه. تهران: انتشارات بال.
منتسکیو (1395). روح القوانین. ترجمه و نگارش علی اکبر مهتدی. تهران: امیرکبیر.
میراحمدی، منصور (1399). آزادی در فلسفه سیاسی اسلام. قم: بوستان کتاب.
نائینی، محمدحسین (1393). تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله. تحقیق سید جواد ورعی. قم: بوستان کتاب قم.
نجفی، موسی (1379). حوزه نجف و فلسفه تجدد در ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نوذری، حسینعلی؛ پورقلی، مجید (1389). روش‌شناسی مطالعه اندیشه سیاسی؛ متدولوژی کوئینتن اسکینر. علوم سیاسی، شماره11: ص95-119.