زمینه‌های سیاسی و اجتماعی و تاثیر آن بر اندیشه سیاست‌نامه‌نویسی ایران دوره اسلامی (با تاکید بر نظریه بحران توماس اسپریگنز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی فروردین قائمشهر، مازندران، ایران

2 دکتری، علوم سیاسی، واحد بابل، دانشگاه آزاد اسلامی، مازندران، ایران.

3 دکتری، علوم سیاسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، مازندران، ایران

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین تاثیر قدرت سیاسی- اجتماعی حاکم و الزامات زمانه بر انگاره اندیشمندانی همچون خواجه نظام‌الملک، کاشفی و محقق سبزواری در سیاست‌نامه‌نویسی است. روش پژوهش کیفی بوده و با توجه به روش نظری اسپریگنز به این سوال پرداخته شده است که قدرت سیاسی- اجتماعی حاکم چه تأثیری بر انگاره سیاست‌نامه‌نویسی خواجه ‌نظام‌الملک، واعظ کاشفی و محقق سبزواری داشته است؟ نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌نامه‌‌نویسی در دوران زیست اندیشمندان مورد بحث، اساساً متأثر از ساختار سیاسی و اجتماعی قدرت، در وجه ایجابی یا سلبی و بازتاب مصالح اقتدار سیاسی بوده است؛ به گونه‌ای که می‌توان هدف از نگارش اکثر این آثار را که در قالب‌های گوناگون سرشت خاصی دارند و نشأت گرفته از وضعیت سیاسی و اجتماعی جامعه آن عصر هستند، مصلحت‌گرایی سیاسی برای حفظ وضع موجود حاکم دانست. در سیرالملوک، خواجه نظام‌الملک، گفتمان مطلقه شاهی را صورت‌بندی کرده و آن را برای رسیدن به جامعه آرمانی و رهایی از مشکلات اجتماعی- سیاسی و نیز عقیدتی جامعه اسلامی برمی‌گزیند و با احیای اندیشه سیاسی ایرانشهری و تبیین آن به عنوان الگوی عملی سلاطین در دوره سلجوقی، نقش برجسته‌ای را ایفا نموده است. اخلاق محسنی نیز که از ذهن کاشفی به عنوان اهل قلمی با شخصیت متساهل و پایبند به سنّت فکری ایرانی، اما در یک شرایط بحرانی از نوع غلبه خشونت و شمشیر تراوش کرده، به خوبی نشان می‌دهد که نیاز زمانه یعنی آبادانی، عدالت پیشگی، خردورزی و بزرگ داشتن اهل قلم را درک کرده است. در وضعیتی که محقق سبزواری به ‌عنوان اندیشمندی تراز اول مسئولیت خود دانست که با شناخت از جامعه و حکمرانی به نوشتن سیاست‌نامه‌ خود اقدام نماید، حاصل آن درهم کُنشی قدرت و قلم برای نیل به تقویت بنیان پادشاهی صفوی و نیز تقویت مشروعیت الهی آن بوده است.

کلیدواژه‌ها


اخوان کاظمی، بهرام (1385). امنیت و راه‌کارهای تأمین آن در اندیشه‌ محقق سبزواری. پژوهشنامه‌ علوم سیاسی، شماره 4: ص144-165.
اسپریگنز، توماس (1392). فهم نظریه‌های سیاسی. ترجمه فرهنگ رجایی. تهران: آگاه.
اسلامی، روح‌الله؛ خواجه سروی، غلامرضا (1392). تکنولوژی‌های قدرت در سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک. پژوهش‌های راهبردی سیاست، سال1، شماره 4: ص26-1.
برزگر، ابراهیم (1383). مسألۀ فلسطین در اندیشۀ سیاسی اسلام معاصر و روش جُستاری اسپریگنز. پژوهش حقوق و سیاست، سال6، شمارۀ 74: ص45-74.
تاجیک نشاطیه، نرگس (1394). خوانش تفسیری اخلاق محسنی به‌مثابه اندرزنامه سیاسی عصر تیموری. مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، دوره7، شماره ۳، پیاپی ۲۷: ص95-125.
جعفریان، رسول (1386). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم.
جوانپور هروی، عزیز (1386). مبانی مدیریت سیاسی در اندیشه خواجه نظام‌الملک طوسی. علوم مدیریت، شماره 3: ص21-7.
حاج بابایی، محمدرضا؛ شهبندی، محمود (1391). ابعاد فساد از دیدگاه خواجه نظام‌الملک توسی. سیاست، دوره‌ ۴۲،
شماره ۲: ص59-75.
حضرتی، حسن؛ مقیمی، غلامحسن (1388). نگاهی اجمالی به حیات و اندیشه سیاسی ملاحسین واعظ کاشفی.حکومت اسلامی، سال3، شماره‌3: ص125-151.
حقیقت، سید صادق؛ حجازی، حامد (1389). نگاهی انتقادی به کاربرد نظریه بحران اسپریگنز در مطالعات سیاسی. علوم سیاسی، سال13، شماره 49: ص49-1.
دانشگاه کمبریج (1382). تاریخ ایران، دوره تیموریان. ترجمه یعقوب آژند. تهران: جامی، ج6.
دبیری‌نژاد، بدیع‌الله (1384). سلاجقه و گسترش ادب ترکی. چشم‌انداز ارتباطات فرهنگی، شماره ۱۷: ص60-58.
سبزواری، محمدباقر (1383). روضه الانوار عباسی. مقدمه و تصحیح اسماعیل چنگیزی اردهایی. تهران: میراث مکتوب.
سلیمان راوندی، محمد بن علی (1364). راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق. تصحیح محمد اقبال. تهران: انتشارات امیرکبیر.
شاکری، سید رضا (1395). اهمیت نظریه سیاسی در نسبت با علم سیاست، بررسی و نقد کتاب فهم نظریه‌های سیاسی. پژوهشنامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال16، شماره 41: ص97-115.
طباطبایی، سید جواد (1364). مقدمه‌ای بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران. معارف، شماره 5: ص14-29.
غنی، قاسم (1383). تاریخ عصر حافظ (بحث در آثار و افکار و احوال حافظ). تهران: زوّار، چاپ نهم.
فتح قبادپور جهان‌آباد، علی (1399). منازعات فرقه‌ای ری در عصر سلجوقیان. پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره٢: ص207-222.
فدایی مهربانی، مهدی (1397). حکمت عملی در میانه واعظ کاشفی و محقق سبزواری. روزنامه‌ فرهیختگان آنلاین، بخش اندیشه.
فرهانی منفرد، مهدی (1382). پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان و ظهور صفویان (873-911). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
قادری، حاتم (1380). اندیشه سیاسی در اسلام و ایران. تهران: انتشارات سمت.
کاشفی، حسین (1321). اخلاق محسنی. تهران: چاپ سنگی.
گوهری فخرآباد، مصطفی؛ قنوات، عبدالرحیم (1395). نزاع دیوانیان و نظامیان در اندیشه سیاسی ملاحسین واعظ کاشفی. تاریخ و فرهنگ، دوره‌ 48، شماره 1: ص9-29.
لک‌زایی، نجف (1376). درآمدی بر اندیشه‌ سیاسی محقق سبزواری. حکومت اسلامی، سال2، شماره‌3.
لک‌زایی، نجف (1380). اندیشه سیاسی محقق سبزواری. قم: بوستان کتاب.
لک‌زایی، نجف؛ باقریان، زهره (1388). نگرش تاریخی محقق سبزواری در کتاب روضه الانوار عباسی. تاریخ اسلام، سال10، شماره مسلسل 37: ص7-36.
ناظرزاده کرمانی، فرناز (1376). اصول و مبادی فلسفه سیاسی فارابی. تهران: انتشارات دانشگاه الزهرا.
نظام‌الملک، حسن بن علی (1380). سیرالملوک (سیاست‌نامه). به اهتمام هیوبرت دارک. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
هدایتی، ابوالفضل (1378). سلوک سیاسی نظام‌الملک. حکومت اسلامی، شماره ۱۳: ص88-112.
Aladashvili, B. (2017). Fearless: A Fascinating Story of Secret Medieval Spies. Kindle Publishing.
Gerber, H. (1992). Economic Thought of Nizam al-Mulk al-Tusi. In: AbulHasan M. Sadiq & A. Ghazali (eds.), Readings in Islamic Economic Thought. Kuala Lumpur: Longman Malaysia.
Meri, J.W. (2005). Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge.
Roemer, H.R. (1986). The Safavid Period. The Cambridge History of Iran: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, Vol.6.
Streusand, D.E. (2011). Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals. Boulder. Col: Westview Press.
Zaporozhets, V.M. (2012). The Seljuks. European Academy of Natural Sciences.