دانش سیاسی حوزوی، سرشت و مختصات آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

چکیده

بستر شکل‌گیری موضوع مقاله حاضر بعنوان «دانش سیاسی حوزوی»، این سه سؤال است:
عوامل اجتماعی و معرفتی ظهور مراکز دورگه آموزشی و پژوهشی در عرصه علوم سیاسی در حوزه علمیه قم کدام‌ند؟
نهادها و مراکزی که طی این سه دهه به توزیع و احیاناً تولید دانش سیاسی پرداخته‌اند، کدام‌ند؟
ظرفیت‌ها و محدودیت‌های هر یک از مراکز در بسط و نهادینه کردن دانش سیاسی در حوزه علمیه قم چیست؟
فرضیه و پاسخ اولیه مقاله حاضر آن است که دانش سیاسی حوزه علمیه قم، برایند تعامل و شرایط سه مؤلفه نصوص اسلامی، روحانیت (به عنوان مفسر) و شرایط اجتماعی سیاسی است. به سخنی دیگر، دانش سیاسی حوزوی در درون یک مثلث شکل می‌گیرد که در رأس آن نص دینی است و در یک قاعده‌اش روحانیت است که نیازهای عصر خویش را به صورت پرسش‌های تاریخی به نص، عرضه و از آن، راه حل مطالبه می‌کند و در قاعده دیگر مثلث شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی قرار دارد که برآن نیازها و پرسش‌ها تأثیر می‌گذارد و طبعاً آنها را در هر دوره‌ای متفاوت می‌سازد. شرایط جدیدی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به‌وجود آمد که درون آن روحانیت به عنوان متولی نظام بر آمدة از آن، می‌بایست زندگی سیاسی مؤمنان را برحسب بینش مذهبی، مفهومی سازد، سبب ظهور و تکوین شاخه‌هایی از دانش سیاسی و نیز رواج مطالعات سیاسی در فضای فکری حوزه علمیه قم گردید.

کلیدواژه‌ها


  1. امام خمینی، روح‌الله، شرح فصوص الحکم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1381.
  2. المدنی التبریزی، السیدیوسف، الفوائد القمیه، قم، نشر دانش، 1426ق.
  3. انصاری، مسعود و محمدعلی طاهری، دانشنامه حقوق خصوصی، ج 2، تهران، محراب فکر، 1384.
  4. بشیریه، حسین، آموزش دانش سیاسی، تهران، مؤسسه پژوهشی نگاه معاصر، چاپ سوم، 1382.
  5. بشیریه، حسین، «مسائل اساسی در فلسفه سیاسی»، دولت عقل، تهران، موسسه نشر علم نوین، 1374.
  6. جعفری، محمدتقی، عرفان اسلامی، تهران، نشر کرامت، چاپ دوم، بی‌تا.
  7. جوادی آملی، عبدالله، «علم نافع و هویت‌ساز»، درآمدی برآزاد اندیشی و نظریه پردازی در علوم دینی (مجموعه سخنرانی‌ها)، دفتر دوم، قم، بوستان کتاب، 1385.
  8. چالمرز، آلن‌ف، چیستی علم، درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفه، ترجمه سعید زیبا کلام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1374.
  9. حسنی، ابوالحسن، 29/1/1388.

10. خامه‌گر محمد، ساختار هندسی سوره‌های قرآن، تهران، امیرکبیر، 1382الف.

11. رجایی، فرهنگ، معرکه جهان‌بینی‌ها، تهران، احیاء کتاب، 1373.

12. سروش، عبدالکریم، بسط تجربه نبوی، تهران، نشر صراط، 1370.

13. سید مرتضی، الذریعه الی اصول الشریعه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1363.

14. سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، قاهره: دارالشروق، چاپ سوم، 1951م.

15. صادق، جهادتقی، الفکر السیاسی العربی الاسلامی، بغداد، جامعه بغداد، 1993م.

16. طباطبایی، سیدجواد، درآمدی فلسفی به تاریخ اندیشه سیاسی در ایران،‌ تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 1367.

17. طباطبایی، سیدجواد، زوال اندیشه سیاسی در ایران، تهران، نشر کویر، 1373.

18. علامه حلی، حسن‌بن یوسف، مبادی الوصول الی علم الاصول، تهران، المطبعه العلمی، 1984م.

19. فوکو، میشل، دانش و قدرت، ترجمه محمد ضمیران، تهران، هرمس، 1378.

20. فیرحی، داود، قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، تهران، نشر نی، 1382.

21. قراملکی، احد، روششناسی مطالعات دینی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1380.

22. کشاورز شکری، عباس، «نقش نظریه پردازی در تولید علم»، درآمدی بر آزاداندیشی و نظریه پردازی در علوم دینی، دفتر چهارم، 1374.

23. مدنی، محمد محمد، المجتمع الاسلامی کما تنظمه سوره النساء، مصر، دارالفکر، 1991م.

24. مطهری،‌ مرتضی، مجموعه آثار ،‌ج4.

25. مظفر، محمدرضا، اصول فقه، بیروت، دارالتعارف، 1983م.

26. ملکیان، مصطفی، «حوزه‌های معرفتی ناظر به زبان»، نشست فلسفه تحلیلی و علم اصول، 11/7/81.

27. واعظی، احمد، «شهید صدر و نظریه تفسیر متن»، قم، کنگره بین المللی آیت الله العظمی شهید صدر، 1379.

28. یزدانی، عباس، عقل فقیهی، جزوه تایپی فارسی چاپ نشده.

29. بهروزلک، غلامرضا، «نسبت کلام سیاسی و فلسفه سیاسی»، مجله علوم سیاسی، ش22، 1382.

30. خامه‌گر محمد، «روش استنباط گزاره‌های سیاسی از ساختار سوره‌های قرآن»، نشریه علوم سیاسی، ش22، 1382ب.

31. رودگر، محمدجواد، «عرفان و سیاست»، مجله تخصصی عرفان، ش 15، 1387.