سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

شاخص‌‌های سیاست خارجه جمهوری اسلامی ایران در اندیشه آیت‌الله خامنه‌‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه درس خارج حوزه علمیه قم؛ کارشناسی ارشد، گروه علوم سیاسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه اندیشه سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
3 دکتری، گروه روابط بین‌الملل؛ عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران
10.22034/sm.2025.2031278.2213
چکیده
هدف پژوهش حاضر واکاوی بنیادهای نظری و استخراج شاخص‌های راهبردی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در مکتب فکری آیت‌الله خامنه‌ای است؛ آنچنان‌ که با ترسیم هندسه‌ای معرفتی- تمدنی، به تدوین الگوی بومی سیاست خارجی متناسب با آرمان‌های انقلاب اسلامی یاری رساند. سوال اصلی پژوهش این است که با توجه به اینکه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در اندیشه آیت‌‌الله خامنه‌‌ای شاخص‌هایی دارد، چگونه این شاخص‌ها در راستای تحقق اهداف بلند تمدن‌ساز انقلاب اسلامی سازمان می‌یابند؟ این پژوهش با بهره‌‌گیری از چارچوب نظری سازه‌انگاری، که بر نقش هویت، معانی اجتماعی و ساختارهای ذهنی در شکل‌گیری رفتار بازیگران بین‌المللی تأکید دارد، و با به‌کارگیری روش تحلیل مضمون، مجموعه‌ای از بیانات مقام معظم رهبری در حوزه سیاست خارجی را مورد واکاوی قرار داده است. در فرایند سه ‌مرحله‌ای کدگذاری، از میان مضامین بنیادین بیانات، ۴۱ مضمون پایه، ۱۸ مضمون سازمان‌دهنده و نهایتاً ۵ مضمون فراگیر احصاء شده که بیانگر ساختاری چندلایه و معنادار از نظام سیاست خارجی ایران در گفتمان رهبری است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، برخلاف برداشت‌های تقلیل‌گرایانه واقع‌گرایانه یا لیبرال، نه صرفاً بر منافع مادی، بلکه بر مبنای هویتی اسلامی- انقلابی، جهت‌گیری‌های اخلاقی و مسئولیت‌های تمدنی استوار است. در بُعد فکری- هنجاری، پایبندی به اصول اسلام، تبلیغ ارزش‌های ناب، و دفاع از کیان امت اسلامی، به‌مثابه تعهداتی غیرقابل واگذاری تلقی شده‌اند. در ساحت هویت، تکیه بر استقلال و خودباوری، همراه با عقلانیت انقلابی که تلفیقی از آرمان‌گرایی و واقع‌بینی است، وجه ممیزه سیاست خارجی جمهوری اسلامی را شکل می‌دهد. در سطح نقش‌آفرینی، حمایت از نهضت‌های مقاومت، صدور گفتمان انقلاب، و در عین‌حال پایبندی به اصل عدم مداخله، معادله‌ای ظریف میان تعهدات اخلاقی و قواعد حقوق بین‌الملل برقرار می‌سازد. در حوزه منافع ملی نیز، اصل تعامل عزتمندانه، اجتناب از تنش‌آفرینی و تقویت دیپلماسی جهادی هوشمند، راهبردهای کلیدی سیاست خارجی معرفی شده‌اند. نهایتاً، رفتار سیاست خارجی ایران بر مواضع شجاعانه، مقاومت فعال در برابر سلطه‌گری، رعایت انضباط ساختاری، و بهره‌گیری از «نرمش قهرمانانه» به‌عنوان تاکتیکی هدفمند در مسیر پیشبرد اهداف راهبردی استوار است. پژوهش حاضر با تکیه بر بنیان‌های نظری سازه‌انگارانه، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را الگویی از «کنشگری هنجارساز» در
نظم بین‌الملل معاصر معرفی می‌کند؛ الگویی که در آن معنا، هویت و گفتمان، نقش محوری در جهت‌دهی به تصمیم‌گیری‌های کلان دیپلماتیک ایفا می‌کنند و چشم‌اندازی تمدنی برای بازتعریف نظم بین‌الملل مبتنی بر عدالت، استقلال و کرامت انسانی ترسیم می‌نمایند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Indicators of the Islamic Republic of Iran’s Foreign Policy in the Thought of Āyatollāh Khāmeneʾī

نویسندگان English

Abbas Alirezaei 1
Alireza Mazaheri 2
Alireza Naeij 3
1 External student of Qom Seminary; M.A., Department of Political Science, North Tehran Branch, Islamic Azad University of Tehran, Iran
2 PhD., Student, Department of Political Thought, Faculty of Islamic Studies and Political Science, Imam Sadegh University, Tehran, Iran
3 PhD, Department of International Relations; Member of the Political Studies Association, Qom, Iran
چکیده English

This study aims to examine the theoretical foundations and extract strategic indicators of the foreign policy of the Islamic Republic of Iran within the intellectual framework of Āyatollāh Khāmeneʾī. By outlining a civilizational-epistemic geometry, the research seeks to contribute to the formulation of an indigenous model of foreign policy aligned with the ideals of the Islamic Revolution. The main research question is: Given that the foreign policy of the Islamic Republic of Iran is characterized by specific indicators in Āyatollāh Khāmeneʾī’s thought, how are these indicators organized toward realizing the lofty civilizational goals of the Islamic Revolution? Employing the theoretical framework of constructivism—which emphasizes the role of identity, social meanings, and mental structures in shaping the behavior of international actors—and using thematic analysis, the study investigates a corpus of speeches by the Supreme Leader on foreign policy. Through a three-phase coding process, 41 basic themes, 18 organizing themes, and 5 overarching themes were identified. These reflect a multilayered and meaningful structure of Iran’s foreign policy discourse under his leadership. The findings reveal that the foreign policy of the Islamic Republic of Iran—contrary to reductionist realist or liberal interpretations—is not merely grounded in material interests, but rests upon an Islamic-revolutionary identity, ethical orientations, and civilizational responsibilities. In the normative-intellectual dimension, adherence
to Islamic principles, promotion of pure values, and defense of the integrity of the Ummah are regarded as
non-negotiable commitments. In the realm of identity, reliance on independence and self-belief, along with revolutionary rationality—an integration of idealism and realism—constitutes the distinguishing feature of the Islamic Republic’s foreign policy. At the operational level, support for resistance movements, the export of the revolution’s discourse, and simultaneous adherence to the principle of non-intervention form a delicate balance between moral obligations and the rules of international law. In the domain of national interests, key foreign policy strategies include dignified engagement, avoidance of provocation, and strengthening intelligent jihādī diplomacy. Ultimately, Iran’s foreign policy behavior is grounded in bold stances, active resistance against hegemonic forces, structural discipline, and the strategic use of “heroic flexibility” as a purposeful tactic for advancing strategic objectives. Based on constructivist foundations, the present study introduces Iran’s foreign policy as a model of “normative agency” in the contemporary international order—one in which meaning, identity, and discourse play a central role in shaping diplomatic decision-making and articulate a civilizational vision for redefining international order based on justice, independence, and human dignity.

کلیدواژه‌ها English

Āyatollāh Khāmeneʾī
Foreign Policy
Identity
Constructivism
National Interests
Thematic Analysis
اسمیت، استیو؛ هدفیلد، امیلیا؛ دان، تیم (1398). سیاست خارجی: نظریه‌‌ها، بازیگران و موارد مطالعاتی. ترجمه امیرمحمد حاجی‌‌یوسفی، محسن محمودی و ایوب کریمی. تهران: انتشارات سمت، ج1.
جعفری پناه، مهدی؛ ناییج، علیرضا (۱۴۰۲). ژئوپلیتیک انتقادی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات انقلاب اسلامی، 20(72): ص27-46.
حاتمی‌راد، منصور (1385). سیاست خارجه جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری. حصون، شماره 10:
ص154-183.
حسینی آزاد، سید علی؛ آجلی لاهیجی، مهشید، زحمت‌کش، مجید (1399). از آرمان‌گرایی تا واقع‌گرایی؛ سیری در مبانی حقوق بین‌الملل. پژوهش حقوق عمومی، 22(69): ص259-293.
خامنه‌ای، سید علی (1/5/1369). بیانات در دیدار وزیر، مدیران وزارت امور خارجه و رؤساى نمایندگى‌هاى سیاسى جمهورى اسلامى ایران در خارج از کشور. قابل دسترس در: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2337
خامنه‌ای، سید علی (1/5/1390). بیانات در پایگاه نیروی دریائی ارتش در بندرعباس. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (1/6/1369). بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (14/11/1370). بیانات در دیدار جمعی از مهمانان خارجی. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (14/3/1374). بیانات در مراسم ششمین سالگرد رحلت امام خمینی. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (14/3/1398). بیانات در مراسم سی‌امین سالگرد رحلت امام خمینی. قابل دسترس در:
خامنه‌‌ای، سید علی (1401). بیان قرآن؛ تفسیر سوره برائت. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
خامنه‌ای، سید علی (15/5/1382). بیانات در دیدار کارگزاران نظام. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (15/5/1382). بیانات در دیدار کارگزاران نظام. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (15/8/1382). بیانات در دیدار جمعی از اعضای تشکل‌ها و جمعی از نخبگان دانشجویی. قابل دسترس در:                                                                      https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3203
خامنه‌ای، سید علی (16/4/1393). بیانات در دیدار مسئولان نظام. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (17/5/1375). بیانات در دیدار با مسئولان وزارت‌ امور خارجه‌ و نمایندگان‌ سیاسی‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران. قابل دسترس در:                                          https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=17885
خامنه‌ای، سید علی (18/2/1378). دیدار رابرت موگابه رئیس جمهوری زیمبابوه با رهبر انقلاب. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (18/4/1370). بیانات در دیدار مسئولان وزارت امور خارجه. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (19/4/1368). بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (19/4/1379). بیانات در دیدار کارگزاران نظام. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (2/12/1389). بیانات در دیدار مسئولان نظام در روز میلاد پیامبر(ص). قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (2/6/1377). بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیأت دولت قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (2/6/1391). بیانات در دیدار رئیس‌جمهوری و اعضای هیأت دولت.قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (20/4/1394). بیانات در دیدار جمعى از دانشجویان قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (22/2/1382). بیانات در دیدار دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (25/5/1383). بیانات در دیدار جمعی از مسئولان وزارت امور خارجه. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (25/5/1383). بیانات در دیدار جمعی از مسئولان وزارت امور خارجه. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (26/5/1394). بیانات در دیدار اعضای مجمع جهانی اهل بیت علیهم‌السلام و اتحادیه‌ی رادیو و تلویزیون‌های اسلامی. قابل دسترس در:                https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=30524
خامنه‌ای، سید علی (27/12/1380). بیانات در دیدار کارگزاران نظام. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (29/8/1392). بیانات در دیدار پنجاه هزار فرمانده بسیج سراسر کشور. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (3/12/1395). بیانات در ششمین کنفرانس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فلسطین. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (3/5/1391). بیانات در دیدار کارگزاران نظام. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (30/02/1402). بیانات در دیدار مسئولان وزارت امور خارجه و سفیران جمهوری اسلامی ایران. قابل دسترس در:                                                                     https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=52860
خامنه‌ای، سید علی (30/1/1394). بیانات در دیدار جمعى از فرماندهان و کارکنان ارتش جمهورى اسلامى ایران‌. قابل دسترس در:                                             https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=29472
خامنه‌ای، سید علی (31/5/1368). بیانات دردیدار وزیر و کارکنان وزارت امور خارجه. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (4/10/1377). بیانات در خطبه‌های نمازجمعه‌. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (4/6/1396). بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیأت دولت. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (6/2/1370). بیانات در مراسم تودیع قاریان قرآن، استاد شیخ شعبان عبدالعزیز صیاد و شیخ محمود صدیق منشاوى. قابل دسترس در:                      https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2447
خامنه‌ای، سید علی (6/6/1385). بیانات در دیدار رئیس جمهور و اعضای هیأت دولت. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (7/10/1390). بیانات در دیدار سفرا و رؤسای نمایندگی‌های سیاسی ایران در خارج از کشور. قابل دسترس در:                                             https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19872
خامنه‌ای، سید علی (7/10/1390). بیانات در دیدار سفرا و رؤسای نمایندگی‌های سیاسی ایران در خارج از کشور. قابل دسترس در:                                             https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19872
خامنه‌ای، سید علی (7/3/1397). بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان. قابل دسترس در:
خامنه‌ای، سید علی (8/6/1384). بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیأت دولت. قابل دسترس در:
خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌‌خمینی، ج15-14.
خمینی، سید روح‌الله (1392). سیاست خارجی و روابط بین‌الملل از دیدگاه امام خمینی. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دهشیری، محمدرضا؛ بهرامی، زهرا (1398). بازشناسی نظام سلطه: ساختار و کارکرد نظام سلطه در روابط بین‌الملل. تهران: انتشارات سمت.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1392). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات سمت.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1399). اصول و مبانی روابط بین‌الملل. تهران: انتشارات سمت، ج2.
رسولی ثانی‌آبادی، الهام (1393). درآمدی بر مهم‌ترین مفاهیم و اصطلاحات روابط بین‌الملل. تهران: انتشارات تیسا.
شمسینی غیاثوند، حسن؛ نصیری، رضا (1394). رویکرد مقام معظم رهبری به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر روش مذاکره و مفهوم نرمش قهرمانانه. سیاست، 45(1): ص3-22.
عبدخدایی، مجتبی (1398). صدور انقلاب و اصل عدم مداخله در حقوق بین‌الملل. مطالعات انقلاب اسلامی، 16(57): ص20-7.
قوام، عبدالعلی (1386). اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل. تهران: انتشارات سمت.
کلینی، محمد بن یعقوب (1379). الکافی. تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، ج2، چاپ سوم.
مشیرزاده، حمیرا (1399). تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل. تهران: انتشارات سمت.
مصطفوی، زهرا (1373). استقلال سیاسی از نگاه حضرت امام. در: مجموعه مقالات چهارمین سمینار بررسی سیره نظری و عملی امام خمینی. تهران: انتشارات مؤسسه چاپ و نشر عروج‏.
مهدی‌‌پور، آسیه (1401). تحلیل مضمون جهاد در اندیشه آیت‌الله خامنه‌‌ای. علوم سیاسی، 25(97): ص75-106.
میرعرب، فرج‌‌الله (1394). تبیین راهبرد «نرمش قهرمانانه» در کلام رهبر معظم انقلاب. معرفت سیاسی، 7(1): ص127.
هیل، کریستوفر (1387). ماهیت تحول سیاست خارجی. مترجم: علیرضا طیب. تهران: نشر مطالعات راهبردی.
Attride-Stirling, J. (2001). Thematic networks: an analytic tool for qualitative research. Research Qualitative, vol. (1): p. 385-405.
Bourdieu, P. (1990). The Logic of Practice. Stanford University Press.
Boyatzis, E.R. (1998). Thematic analysis a qualitative information transforming. Sage.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psycholigy. Qualitative Research in pstchology, 3(2): p. 77-101.
Checkel, J.T. (2001). Why Comply? Social Learning and European Identity Change. International Organization, 55(3): 553–588.
Finnemore, M. & Sikkink, K. (1998). International Norm Dynamics and Political Change. International Organization, 52(4): p. 887–917.
Giddens, A. (1984). The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration. University of California Press.
Morgenthau, H.J. (1978). Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. McGraw-Hill.
Wendt, A. (1992). Anarchy is what states make of it: The social construction of power politics. International Organization, 46(2): 391–425. https://doi.org/10.1017/S0020818300027764
Wendt, A. (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge University Press.