انجمن مطالعات سیاسی حوزه سیاست متعالیه 2345-2676 مقالات آماده انتشار 2026 07 19 desirable model of interaction between freedom of expression and the right to constructive criticism in order to ensure the effectiveness of the Islamic govenment الگوی مطلوب تعامل آزادی بیان و حق انتقاد سازنده در راستای کارآمدی حکومت اسلامی. 737770 10.22034/sm.2026.2015262.2178 FA سید محمد رضا موسویان عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز نجف لک زایی استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام قم ایران Journal Article 2024 01 21 Abstract:<br /> Constructive interaction between freedom of expression and the right to criticize plays a vital role in ensuring accountability, transparency, and ultimately the effectiveness of government systems, including Islamic government. Despite the theoretical importance of these two concepts in Islamic thought, how to achieve a desirable and effective interaction model between them that strengthens the foundations of government and advances the public interest remains a matter of debate and requires careful analysis. This research aims to present a desirable model of interaction between freedom of expression and the right to constructive criticism within the framework of the Islamic government and focuses on increasing the efficiency of the system. The main question of the research is: What are the basic components and mechanisms of the desirable model of interaction between freedom of expression and the right to constructive criticism, which leads to the efficiency of the Islamic government? This article examines the theoretical, jurisprudential foundations and practical requirements of this interaction using a descriptive-analytical research method and using library and documentary resources. Therefore, to collect the material, in addition to referring to reputable scientific sources and books in the field of political science and political thought, a collection of articles and opinions from domestic and foreign experts and thinkers was also utilized. The research findings show that the desired model is based on principles such as the principle of mutual accountability between the ruler and the citizen, the principle of distinguishing between constructive and destructive criticism, the principle of information transparency, and the principle of judicial security for critics. Its realization requires mechanisms such as institutionalizing formal and informal channels for receiving criticism, strengthening a culture of accepting criticism among agents, and developing transparent legal frameworks to guarantee responsible freedom of expression. This research concludes that achieving efficiency in Islamic governance depends on creating and institutionalizing a dynamic and balanced model of interaction between freedom of expression and the right to constructive criticism, in which, while protecting legitimate freedoms, the capacity of criticism is utilized to reform matters and improve governance. Keywords: freedom of expression, right to criticism, constructive criticism, Islamic governance, efficiency of the system, interactive model, political jurisprudence. تعامل سازنده میان آزادی بیان و حق انتقاد، نقشی حیاتی در تضمین پاسخگویی، شفافیت و در نهایت کارآمدی نظام‌های حکومتی، از جمله حکومت اسلامی، ایفا می‌کند. علیرغم اهمیت نظری این دو مفهوم در اندیشه اسلامی، چگونگی تحقق یک الگوی تعاملی مطلوب و مؤثر میان آن‌ها که به تقویت مبانی حکومت و پیشبرد مصالح عمومی منجر شود، همچنان محل بحث و نیازمند واکاوی دقیق است. این پژوهش با هدف ارائه الگوی مطلوب تعامل آزادی بیان و حق انتقاد سازنده در چارچوب حکومت اسلامی و با تمرکز بر افزایش کارآمدی نظام، به این مسئله می‌پردازد. سوال اصلی پژوهش آن است که مولفه‌ها و سازوکارهای اساسی الگوی مطلوب تعامل میان آزادی بیان و حق انتقاد سازنده، که منجر به کارآمدی حکومت اسلامی شود، کدامند؟ این مقاله با روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی، به بررسی مبانی نظری، فقهی و الزامات عملی این تعامل می‌پردازد. <br /> لذا برای گردآوری مطالب، ضمن مراجعه به منابع و کتب معتبر علمی در حوزه علم سیاست و اندیشه سیاسی، از مجموع مقالات و نظرات کارشناسان و اندیشمندان داخلی و خارجی نیز بهره برداری شد.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که الگوی مطلوب مذکور بر پایه‌ی اصولی چون اصل مسئولیت‌پذیری متقابل حاکم و شهروند، اصل تفکیک میان انتقاد سازنده و تخریب، اصل شفافیت اطلاعاتی و اصل امنیت قضایی منتقد استوار است و تحقق آن نیازمند سازوکارهایی نظیر نهادینه‌سازی مجاری رسمی و غیررسمی دریافت انتقادات، تقویت فرهنگ نقدپذیری در میان کارگزاران و تدوین چارچوب‌های حقوقی شفاف برای تضمین آزادی بیان مسئولانه می‌باشد. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که دستیابی به کارآمدی در حکومت اسلامی، در گرو ایجاد و نهادینه‌سازی یک الگوی پویا و متوازن از تعامل میان آزادی بیان و حق انتقاد سازنده است که در آن، ضمن پاسداشت آزادی‌های مشروع، از ظرفیت انتقاد برای اصلاح امور و ارتقای حکمرانی بهره‌گیری شود.<br /> واژگان کلیدی: آزادی بیان، حق انتقاد، انتقاد سازنده، حکومت اسلامی، کارآمدی نظام، الگوی تعاملی، فقه سیاسی.