سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

لوازم روش‌شناختی اجتهاد در موضوعات غیرمنصوصمستنبط از عقل در فقه سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فقه سیاسی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران؛ استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم؛ و عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران
10.22034/sm.2025.2048433.2270
چکیده
روش‌شناسی موضوعات غیرمنصوص در فقه سیاسی، با توجه به عدم تصریح عمده‌ موضوعات این حوزه در متون دینی، از اهمیت بالایی برخوردار است. این موضوعات، خود به دو دسته‌ موضوعات مستنبط از عقل و موضوعات مستنبط از نقل تقسیم می‌شوند، که با توجه به تفاوت الزامات روش‌شناختی هر یک، بررسی جداگانه‌ آن‌ها ضرورت دارد. بر این اساس، پژوهش حاضر با رویکرد کیفی، روش توصیفی-تحلیلی به بررسی الزامات روش‌شناختی اجتهاد در موضوعات غیرمنصوص مستنبط از عقل در فقه سیاسی پرداخته و در نهایت به این نتیجه دست یافته است که بزنگاه اصلی در روش‌شناسی این موضوعات، بازگشت حیثیات تعلیلیه به حیثیات تقییدیه در احکام عقلی است. این مسئله در موضوع‌شناسی فقه سیاسی، دست‌کم دارای سه لازمه‌ اصلی است: اول، پیچیدگی موضوع‌شناسی در موارد غیرمنصوص مستنبط از عقل در واقع ناشی از دشواری حکم‌شناسی است، به طوری که در مسائل سیاسی-اجتماعی با توجه به کثرت متغیرها، کشف عقلی حکم شرعی آسان نیست و در نتیجه تشخیص قیود و شرایط موضوع نیز به‌سادگی ممکن نخواهد بود، از این‌رو کاربرد عقل در کشف حکم و به‌تبع آن موضوع و قیود آن باید با دقت و احتیاط حداکثری صورت گیرد؛ دوم، در موضوعات مستنبط از عقل، مرجعیت از آنِ عقل است نه نقل و نه الزاماً عرف. بنابراین، تعیین گستره و حدود موضوع، شرایط تحقق حکم و ویژگی‌های متعلق حکم شرعی همگی برعهده‌ عقل خواهد بود؛ سوم، اجتهاد در شناخت موضوعات غیرمنصوص مستنبط از عقل در فقه سیاسی فعالیتی شورایی است که این فرآیند نیازمند تخصص در فقه و اصول برای تبیین معیارهای کشف عقلی حکم شرعی و نیز تخصص در حوزه‌های متنوع علمی- به‌ویژه علوم انسانی- برای تطبیق آن معیارهاست و در این مسیر کشف قیود موضوع در قالب یک فرآیند آزمون و خطا صورت می‌گیرد و باید در قالب روندی پویا و تدریجی جهت اصلاح و بهینه‌سازی سیاست‌ها دنبال شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Methodological Requisites of Ijtihād in Non-Manṣūṣ Subjects Inferred from Reason in Political Jurisprudence

نویسنده English

Hadi Jalali Asl
Assistant Professor, Department of Political Jurisprudence, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Tehran; Professor at the Higher Levels of Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

The methodology of non-manṣūṣ (textually unspecified) subjects in political Fiqh (jurisprudence) is of high importance, considering the lack of explicit mention of the majority of subjects in this field in religious texts. These subjects are themselves divided into two categories: subjects inferred from ‘Aql (reason) and subjects inferred from Naql (transmission/text), which, considering the difference in the methodological requirements of each, necessitate separate examination. Accordingly, the present research, with a qualitative approach and descriptive-analytical method, has addressed the examination of the methodological requisites of Ijtihād in non-manṣūṣ subjects inferred from reason in political Fiqh and has ultimately reached the conclusion that the main nexus in the methodology of these subjects is the return of Ḥaythiyyāt Ta‘līliyyah (causal aspects/rationales) to Ḥaythiyyāt Taqīdiyyah (restrictive aspects) in rational rulings. This issue in the subjectology of political Fiqh possesses at least three main requisites: First, the complexity of subjectology in non-manṣūṣ cases inferred from reason actually stems from the difficulty of ruling-ology; such that in political-social issues, considering the multiplicity of variables, the rational discovery of the Shar‘ī (legal/religious) ruling is not easy, and consequently, the identification of the constraints and conditions of the subject will not be possible simply; therefore, the application of reason in discovering the ruling, and subsequently the subject and its constraints, must be performed with maximum precision and caution. Second, in subjects inferred from reason, the authority belongs to ‘Aql, not Naql nor necessarily ‘Urf (custom). Therefore, determining the scope and limits of the subject, the conditions for the realization of the ruling, and the characteristics of the object of the Shar‘ī ruling will all be the responsibility of reason. Third, Ijtihād in recognizing non-manṣūṣ subjects inferred from reason in political Fiqh is a conciliar activity; this process requires expertise in Fiqh and Uṣūl (principles) to explicate the criteria for the rational discovery of the Shar‘ī ruling, as well as expertise in diverse scientific fields—especially humanities—to apply those criteria. In this path, the discovery of the subject's constraints takes place in the form of a trial-and-error process and must be pursued within a dynamic and gradual trend for the reform and optimization of policies.

کلیدواژه‌ها English

Subjectology, Ijtihād in the Subject, Political Fiqh, Non-Manṣūṣ (textually unspecified) Subjects, &‌lsquo
Aql (Reason), Ḥaythiyyah Ta&‌lsquo
līliyyah (causal aspects/rationales), Ḥaythiyyah Taqīdiyyah (restrictive aspects)
آخوند خراسانی، محمدکاظم (۱۴۰۷ق). فوائد الأصول. تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. مؤسسة الطبع و النشر.
آملی، میرزا هاشم (1395ق). مجمع الأفکار و مطرح الأنظار. قم: المطبعة العلمیة، ج4.
اسلامی، رضا (1398). جایگاه قواعد استظهار در حل مسائل مستحدثه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
اصفهانی، محمدحسین (1429ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. بیروت: موسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث‏، ج3.
اصفهانى نجفى، محمد تقى بن عبدالرحیم (1429ق). هدایة المسترشدین. قم: موسسه النشر الاسلامی، ج2.
انصارى دزفولی، مرتضی (1416ق). فرائد الاُصول. قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ج2.
بلیکی، نورمن (1393). پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی. ترجمه محمدتقی ایمان، سید حمیدرضا. حسنی و سید مسعود. ماجدی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جلالی اصل، هادی (1402). جایگاه دانش بشری در اداره نظام اسلامی با توجه به روش‌شناسی تشخیص مصادیق در فقه با تأکید بر آراء امام خمینی. راهبرد سیاسی، شماره 27: ص109-133.
حائری اصفهانى، محمدحسین بن عبدالرحیم (1404ق). الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. قم: دار احیاء العلوم الاسلامیة‏.
حسیننژاد، سید مجتبی؛ منیری حمزهکلایی، حمیدرضا (1396). تحلیل و بررسی فقهی اجرای فیلترینگ در فضای مجازی. حکومت اسلامی، 22(2): ص27-56.
حسینى شیرازى، سید محمد (1426ق). الوصول إلی کفایة الأصول. قم: انتشارات دارالحکمة، ج2.
خمینی، سید روح‌الله (1376 ب). الإجتهاد و التقلید. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله (1376ش الف). جواهر الاصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج3.
خمینی، سید روح‌الله (1381). تهذیب الأصول. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، ج2.
خمینی، سید روح‌الله (1385). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
خمینی، سید روح‌الله (1410ق). الرسائل. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
خمینی، سید روح‌الله (1415ق). مناهج الوصول إلی علم الأصول. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج1، 3.
خمینی، سید روح‌الله (1421ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، ج2-1، 4.
خوانسارى، احمد (1405ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسه اسماعیلیان، ج3.
سبحانی تبریزی، جعفر (1387). الموجز فی أصول الفقه. قم: موسسه الامام الصادق(ع).
شهید ثانی (بی‌تا). معالم الدین و ملاذ المجتهدین المقدمة فی اصول الفقه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
صدر، سید محمدباقر (1417ق). بحوث فی علم الأصول‏ (تقریرات حسن عبد الساتر). بیروت: الدارالإسلامیة، ج8.
صدر، سید محمدباقر (1418ق). دروس فی علم الأصول. قم: موسسة النشر الإسلامی، ج1-2.
صدرالدین، محمد بن ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی، ج7.
طباطبائی حکیم، محمدسعید (1428ق). الکافی فی أصول الفقه. بیروت: دارالهلال، ج2.
عراقی، ضیاءالدین (1417ق). نهایة الأفکار. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج2.
فیرحی، داود (1396). فقه و سیاست در ایران معاصر (فقه سیاسی و فقه مشروطه). تهران: نشر نی.
قماشی، سعید (1386). جایگاه عقل در استنباط احکام. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة، ج3.
مطهری، مرتضی (1380). ده گفتار. تهران: انتشارات صدرا.
مظفر، محمدرضا (1430ق). أصول الفقه. قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم، ج2.
مکارم شیرازی، ناصر (1428ق). انوار الأصول. قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ج2.
موسوی بجنوردی، سیدحسن (1419ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی، ج2.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1422ق). محاضرات فى أصول الفقه. قم: طبع موسسة احیاء آثار السید الخوئی، ج2.
موسوی خوئی، سیدابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ج1.
میراحمدی، منصور (1392). ملاحظاتی بر چالش‌های فقه سیاسی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
نائینی، محمدحسین (1352ش). أجود التقریرات. قم: مطبعة العرفان، ج1.
نائینی، محمدحسین (1376). فوائد الاُصول. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج1، 3-4.
نائینی، محمدحسین (1382). تنبیه الامة و تنزیه الملة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.