سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

تحلیل مقایسه‌ای گفتمان سنّت‌گرایی سید قطب و تجددخواهی عبدالرازق؛ مشق‌هایی برای آینده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق، علوم سیاسی و تاریخ، دانشگاه یزد، یزد، ایران
2 کارشناسی ارشد، گروه علوم سیاسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
10.22034/sm.2024.2009130.2115
چکیده
این پژوهش به بررسی و تحلیل تطبیقی اندیشه‌های سیاسی دو متفکر برجسته‌ معاصر جهان اسلام، سید قطب و علی عبدالرازق، در زمینه‌ نسبت میان دین و سیاست می‌پردازد. این دو اندیشمند مصری، با وجود زیست در یک بستر تاریخی و فرهنگی مشابه، دو قرائت کاملاً متفاوت از نقش و جایگاه دین در عرصه‌ سیاست و حکومت ارائه داده‌اند. از این‌رو، هدف اساسی تحقیق حاضر، تبیین ریشه‌های نظری، مبانی فکری و پیامدهای گفتمانی هر یک از این دو دیدگاه در شکل‌گیری گفتمان‌های سیاسی معاصر در جهان اسلام است. مسئله‌ اصلی پژوهش آن است که در برخورد تمدن اسلامی با تمدن غرب، دو گفتمان عمده در درون اندیشه‌ اسلامی پدید آمد: گفتمان سنت‌گرایی که بر پیوند ذاتی میان دین و سیاست تأکید می‌کند، و گفتمان تجددخواهی که بر جدایی این دو حوزه پافشاری دارد. پرسش محوری تحقیق این است که چه نشانه‌ها، مؤلفه‌ها و دال‌های مرکزی، اندیشه‌ سیاسی سید قطب و علی عبدالرازق را از یکدیگر متمایز می‌سازد و چگونه می‌توان مرزهای معرفتی و گفتمانی آن‌ها را ترسیم کرد؟ روش پژوهش، روش تحلیل گفتمانی با الهام از نظریه‌ لاکلائو و موفه است که براساس آن، مفاهیم کلیدی و شبکه‌ معنایی اندیشه‌های دو متفکر استخراج، طبقه‌بندی و تحلیل شده‌اند. در این چارچوب تلاش شده است تا دال‌های مرکزی و شناور هر گفتمان شناسایی و نحوه‌ تثبیت یا چالش آن‌ها در برابر گفتمان رقیب تبیین شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اندیشه‌ سیاسی سید قطب حول محور دال مرکزی «اسلام سیاسی» سامان یافته است؛ او معتقد است که اسلام ذاتاً دینی سیاسی بوده و تحقق جامعه‌ اسلامی بدون تشکیل حکومت دینی ممکن نیست. در مقابل، علی عبدالرازق با اتکاء به همان نصوص دینی، بر «اسلام سکولار» تأکید دارد و دین را ناظر به حوزه‌ فردی و اخلاقی می‌داند، نه ساختار حکومتی. در مجموع، این دو گفتمان، دو مسیر متفاوت اما تعیین‌کننده را در اندیشه‌ سیاسی معاصر جهان اسلام ترسیم می‌کنند. سید قطب نماینده‌ بازخوانی ایدئولوژیک و سیاسی از دین است، در حالی که علی عبدالرازق مروج قرائتی عرفی و سکولار از اسلام محسوب می‌شود. مطالعه‌ تطبیقی اندیشه‌ی آنان، افق‌های تازه‌ای برای فهم چالش میان سنّت و تجدد در جوامع اسلامی می‌گشاید و نشان می‌دهد که آینده‌ سیاسی جهان اسلام، تا حد زیادی در نسبت این دو قرائت رقم خواهد خورد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Discourse of Traditionalism of Sayyid Quṭb and the Modernism of ‘Alī ‘Abd Ar Rāziq; Exercises for the Future

نویسندگان English

Mohammad Kamali Gooki 1
Ali Doost Hussaini 2
1 Assistant Professor, Department of Political Science, Faculty of Law, Political Science and History, Yazd University, Yazd, Iran
2 M.A., Department of Political Science, Yazd University, Yazd, Iran
چکیده English

This research addresses the comparative investigation and analysis of the political thoughts of two prominent contemporary thinkers of the Islamic world, Sayyid Quṭb and ‘Alī ‘Abd Ar Rāziq, in the field of the relationship between religion and politics. These two Egyptian thinkers, despite living in a similar historical and cultural context, have presented two completely different readings of the role and position of religion in the arena of politics and government. Therefore, the fundamental objective of the present research is to explicate the theoretical roots, intellectual foundations, and discursive consequences of each of these two viewpoints in the formation of contemporary political discourses in the Islamic world. The main problem of the research is that in the encounter of Islamic civilization with Western civilization, two major discourses emerged within Islamic thought: the discourse of Traditionalism, which emphasizes the inherent bond between religion and politics, and the discourse of Modernism, which insists on the separation of these two spheres. The central question of the research is: what signs, components, and central signifiers distinguish the political thought of Sayyid Quṭb and ‘Alī ‘Abd Ar Rāziq from one another, and how can their epistemological and discursive boundaries be delineated? The research method is the method of discourse analysis inspired by the theory of Laclau and Mouffe, based on which the key concepts and the semantic network of the two thinkers' thoughts have been extracted, classified, and analyzed. In this framework, an attempt has been made to identify the central and floating signifiers of each discourse and to explicate the manner of their fixation or challenge against the rival discourse. The results of the research indicate that the political thought of Sayyid Quṭb is organized around the axis of the central signifier of "Political Islam"; he believes that Islam is inherently a political religion and the realization of an Islamic society is not possible without the formation of a religious government. In contrast, ‘Alī ‘Abd Ar Rāziq, by relying on the same religious texts (Nuṣūṣ), emphasizes "Secular Islam" and considers religion to be observant of the individual and ethical sphere, not the governmental structure. In sum, these two discourses delineate two different but decisive paths in the contemporary political thought of the Islamic world. Sayyid Quṭb is the representative of an ideological and political re-reading of religion, whereas ‘Alī ‘Abd Ar Rāziq is considered a promoter of a customary (‘Urfī) and secular reading of Islam. The comparative study of their thought opens new horizons for understanding the challenge between tradition (Sunnah) and modernity in Islamic societies and indicates that the political future of the Islamic world will be determined, to a large extent, in the relationship between these two readings.

کلیدواژه‌ها English

&lsquo
Alī &lsquo
Abd Ar Rāziq, Sayyid Quṭb, Secular Islam, Political Islam, Tradition (Sunnah), Modernity, Modernism
انصاری، منصور (1385). اسلام سیاسی: زمینه‌ها و پیشگامان. پژوهش‌نامه متین، شماره 34.
پیرمرادیان، مصطفی؛ منظرالقائم، اصغر؛ پورحسن، عبدل (1397). سنخ‌شناسی خلافت اندیشی اسلام معاصر، بررسی تطبیقی آرای رشیدالرضا، حسن البنا و علی عبدالرازق. علوم سیاسی، 20(84).
تقوی سنگدهی، لیلا؛ امانی چاکلی، بهرامی (1392). بررسی تطبیقی اندیشه‌های سیاسی سید قطب و حسن حنفی. مطالعات تاریخ اسلام، 5(16).
حسینی‌زاده، سید محمدعلی (1382). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. علوم سیاسی، 7(28).
حنفی، حسن (1998م). الدین والثقافه فی الوطن العربی. قاهره: دارالنشر.
زرنوشه فراهانی، حسن؛ مصطفوی‌فرد، حامد (1400). بررسی و نقد اندیشه تمدنی سید قطب، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 5(1).
سوزنگر، سیروس (1383). اندیشه‌های سیاسی سید قطب. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
عبدالرازق، علی (1391). اسلام و مبانی قدرت. ترجمه امیر رضایی. تهران: قصیده سرا.
عبدالرازق، علی (1925م). الاسلام و اصول الحکم. بیروت: دارالشرق و دارالحلال.
فاضل قانع، حمید (1394). گفتمان اسلام سیاسی براساس خوانش امام خمینی، سید قطب و مالک بن نبی. اندیشه سیاسی در اسلام، 2(5).
قاسمی، بهزاد؛ غلامی، روح‌الله (1399). مطالعه تطبیقی اندیشه و آرای امام خمینی و سید قطب درباره اسلام. مطالعات بیداری اسلامی، 9(1).
قطب، سید (1360). فاجعه تمدن و رسالت اسلام. ترجمه علی حجتی کرمانی. تهران: انتشارات فردوس.
قطب، سید (1425ق). مشاهده القیامه فی القرآن. قاهره: دارالشرق، ج3، 15.
قطب، سید (1973م). فی ظلال القرآن. قاهره: دار احیاء الکتب العربیه، ج۵.
قطب، سید (1990م). معالم فی الطریق. بیروت، دارالشروق.
قطب، سید (1993م). دراسات الاسلامیه. قاهره: مکتبه لجنه الشباب المسلم.
کشیشیان سیرکی، گارینه (1398). مقایسه تطبیقی دال‌های گفتمان‌های اصلاح‌طلبی و اصول‌گرایی در مجلس ششم و هفتم شورای اسلامی. جامعه‌شناسی سیاسی در ایران، 2(2).
کویل، ژیل (1366). پیامبر و فرعون. ترجمه حمید احمدی. انتشارات کیهان.
لنگرودی، محمدجعفر (1376) حقوق اموال. تهران: نشر معارف، ج۱.
مرادی، مجید (1382). تقریر گفتمان سید قطب. علوم‌ سیاسی، شماره ۱۲.
مک دانیل، دایان (1380). مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان. ترجمه نوذری. تهران: فرهنگ.