سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

حفظ نظام اجتماعی؛ دال مرکزی مدیریت اعتراضات در آیات و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران
2 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/sm.2025.2008052.2107
چکیده
مدیریت اعتراض از مباحث مبتلابه امروز جوامع بشری است. حکمرانان دین‌‌مدار بنابر مشیء اسلام، نمی‌‌توانند در ابزار، روش و غایت مدیریت اعتراضات از حقوق‌‌الناس و حقوق‌‌الله بدون شناخت سنجه‌‌های شرعی اغماض کنند. نه مداهنه فاقد منطق در اعتراضات که ناقض حقوق‌‌الله است مورد پذیرش اسلام بوده و نه پافشاری بنیادگرایانه و دُگم به حقوق الهی مجوز نادیده گرفتن خواست مردم. در این میان یکی از محوری‌‌ترین متغیرهای اصیل در اتخاذ مشیء حکمرانی مبتنی بر دین، تمسّک به قاعده فقهی مترقی «حفظ نظام» است. مراد از نظام، معنای موسع آن بوده که دارای خرده‌‌نظام‌‌های متعددی است و لزومً به معنای نظام سیاسی(حکومت) نیست. در این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و تمسّک به سبک استنطاقی شهید صدر، از میان عمومات فراوانی که قابل ارائه است، به آن دسته از آیات و روایات شاخص در باب مدیریت اعتراضات و تحلیل و تفسیر آن اشاره می‌‌شود که به طور خاص اصالت «حفظ نظام اجتماعی» را در مدیریت اعتراضات ثابت می‌‌کند. نتایج حاکی از آن است که هرگاه حاکمان و یا رهبران جامعه توان کافی برای اقناع جامعه برای التزام به هنجارهای صادره از سوی حکومت را داشته باشند، تکلیف آنان پافشاری بر حق است. همچنین مشیء حاکمان جامعه بایستی عمدتاً بر طریقیت «مدارا» و عدول ناگزیر از هنجارهای کم‌‌اهمیت‌‌تر به نفع «حفظ نظام اجتماعی» باشد و هرگاه مدارا مقصد «حفظ نظام اجتماعی» را محقق نکرد، نوبت به مخالفت با اعتراضات و عنداللزوم برخورد می‌‌رسد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Preservation of the Social Order; The Central Signifier of Protest Management in Verses and Narrations

نویسندگان English

Morteza Motaharifard 1
Seyed Mohammad Hosseini 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
2 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Protest management is among the issues afflicting human societies today. Religious rulers, based on the approach of Islam, cannot overlook Ḥuqūq an-Nās (Rights of the People) and Ḥuqūq Allāh (Rights of God) in the tools, methods, and ends of protest management without understanding religious criteria. Neither Mudāhanah (flattery/compromise) lacking logic in protests, which is a violator of Ḥuqūq Allāh, is accepted by Islam, nor is fundamentalist and dogmatic insistence on divine rights a license to ignore the will of the people. In the meantime, one of the most pivotal authentic variables in adopting a governance approach based on religion is adherence to the progressive jurisprudential rule of "Ḥifẓ an-Niẓām" (Preservation of the System/Order). The meaning of "system" here is its broad sense, which possesses numerous sub-systems and does not necessarily mean the political system (government). In this research, using a descriptive-analytical method and adhering to the Istinṭāqī (interrogative) style of Shahīd Sadr, reference is made—from among the abundant generalities that can be presented—to that category of prominent verses and narrations regarding protest management and their analysis and interpretation, which specifically proves the authenticity of "Preservation of the Social Order" in protest management. The results indicate that whenever the rulers or leaders of society have sufficient ability to persuade society to adhere to the norms issued by the government, their duty is to insist on the truth. Also, the approach of the rulers of society must be mainly based on the path of tolerance and unavoidable deviation from less important norms in favor of the "Preservation of the Social Order," and whenever tolerance does not realize the goal of the "Preservation of the Social Order," it becomes the turn to oppose the protests and, if necessary, to confront them.

کلیدواژه‌ها English

Protest
Riot
tolerance
Baghy
Mudāhanah
Social Order
قرآن کریم.
ابن أبی الحدید، عبدالحمید (1404ق). شرح نهج البلاغة. قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی، ج17.
ابن الاثیر، عزالدین (1408ق). الکامل فى التاریخ. بیروت: دارالإحیاء التراث العربى، ج3.
ابن جوزى، ابوالفرج (1415ق). المنتظم. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج3.
ابن حیون، نعمان بن محمد (1385). دعائم الاسلام. قم: مؤسسة آل البیت(ع)‏، ج2.
ابن خلدون، عبدالرحمن (1375). تاریخ ابن خلدون. ترجمه عبدالمحمد آیتى. تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، ج2.
ابن عبد ربه اندلسی، أحمد (1404ق). العقد الفرید. بیروت: دار الکتب العلمیة، ج1.
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله (1412ق). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب. محقق: علی محمد البجاوی. بیروت: دارالجیل، ج3.
ابن کثیر دمشقى (1409ق). البدایة و النهایه. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج7.
ابن منظور، محمدبن مکرم (1412ق). لسان العرب. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج5.
ابن وکیع، محمدبن خلف بن حیان (بی‌‌تا). اخبار القضاه. بیروت: عالم الکتب.
ابن‌‌شبه (1413ق). تاریخ المدینة المنوره. مدینة المنوره: بی‌‌نا، ج4.
احمدی میانجی، علی (1426ق). مکاتیب الأئمة علیهم السلام‏. قم: دارالحدیث، ج1.
ارژنگ، اردوان؛ مطهری‌فرد، مرتضی (1396). قاعده فقهی «کلُ امارةٍ اَمانةٌ». حکومت اسلامی، 22(1).
اصفهانی، ابونعیم احمدبن عبدالله (1394ق). حلیه الاولیإ و طبقات الاصفیإ. بی‌جا: مطبعه السعاده.
براقی نجفی، سید حسن (۱۴۰۷ق). تاریخ الکوفه. بیروت: دارالاضواء.
ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد (1395ق). الغارات. تهران: انجمن آثار ملی، ج1.
جوادی آملی، عبدالله (1389). حیات حقیقی انسان در قرآن. قم: اسراء، ج15.
حلّی، حسن بن یوسف (1382). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد قسم الاهیات. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
خامنه‌‌ای، سید علی (10/3/1383). درس خارج فقه. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/newspartindex?id=45926&nt=2&year=1383&tid=4747
خلیفه بن خیاط (1415ق). تاریخ خلیفة بن خیاط. تحقیق فواز. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خمینی، سید روح‌‌الله (1385). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج9.
خویی، سید ابوالقاسم (1368). أجود التقریرات. قم: کتابفروشی مصطفوی.
دسوقی، محمد بن أحمد (2008م). حاشیه الدسوقی علی مغنی البیب عن کتب الأعاریب. بیروت: دار و مکتبه الهلال، ج1.
ذهبی، محمد بن احمد (1409ق). تاریخ الاسلام. تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری. بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ج3.
رضایی اصفهانی، محمدعلی (1388). شیوه‌‌هاى تفسیر موضوعى قرآن کریم. پژوهشنامۀ قرآن و حدیث، شماره 6: ص29-48.
رضی‌الدین استرآبادی، محمد بن حسن (1366). شرح الکافیه فی النحو. تهران: مرتضوی، ج2.
زارعی‌‌فر، ابراهیم (1392). معانی حرف باء در قرآن کریم. علوم قرآن و حدیث، 45(91): ص73-90
سبحانی، جعفر (1383). منشور جاوید. قم: موسسه امام صادق(ع)، ج5.
سبحانی، جعفر (بی‌تا). أصول الحدیث وأحکامه فی علم الدّرایه. قم: دار إحیاء التراث العربی، ج1.
سید مرتضی، علی بن حسین (1998م). الامالی.‌ قاهره: دار الفکر العربی، ج2.
شریف‌‌الرضی، محمد بن حسین (1414ق). نهج‌‌البلاغه. تصحیح صالح صبحی. قم: هجرت.
الشیخ، عبدالمنعم (1370ق). اسباب الفتنة فی عهد عثمان. الازهر، شماره۲۲.
صدر، سید محمدباقر (بی‌‌تا). مقدمات فی التفسیر الموضوعی للقرآن. بیروت: دارالتوجیه الاسلامی.
صدوق، محمدبن علی بن بابویه (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، ج3.
طالقانی، سید محمود (1362). پرتوی از قرآن. تهران: سهامی انتشار.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج1، 18.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، ج9.
طبرى، ابن جریر (1408ق). تاریخ الامم و الملوک. بیروت: دارالکتب العلمیة، ج2.
طوسی، محمد بن الحسن (1414ق). الامالی. قم: دار الثقافة.
طوسی، محمدبن الحسن (1407ق). تهذیب الاحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج9.
طیب، سید عبدالحسین (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام، ج2.
عسکری، أبو هلال الحسن (1408ق). الأوائل. طنطا: دار البشیر.
غریب، مأمون (بی‌تا). خلافة عثمان بن عفان. قاهره: مرکز الکتاب للنشر.
فزاری، أحمد بن علی (بی‌تا). صبح الأعشى فی صناعة الإنشاء. بیروت: دار الکتب العلمیة، ج1.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: انتشارات الصدر، چاپ دوم.
قاسمی، علی‌‌محمد (1384). تفاسیر موضوعی و شیوه‌های تقسیم معارف قرآن. معرفت، 14(96): ص28-34.
قرشی، سید علی‌‌اکبر (1377). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بعثت.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق). الکافی. بیروت: دارالکتب الاسلامیه، ج8-7.
کوره‌‌پز، حسین محمد، نادری، حمید (1401). تأملی بر بنیان‌های معرفت‌شناختی توجیه کیفرگرایی حکومتی بر پایۀ برساخت دشمن از مجرم. پژوهشنامه حقوق کیفری، 13(1): ص255-288.
گلپایگانی، سید محمدرضا (1413ق). کتاب القضاء. قم: دارالقرآن الکریم، ج1.
گنابادی، سلطان محمد (1408ق). تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج4.
مجلسی، محمدتقی (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. مصحح: سید حسین موسوی کرمانی. قم: موسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور. چاپ دوم، ج6.
محبی، غلامحسن؛ علوی، بتول (1392). بررسی و نقد معانی حرف جر «باء» از دیدگاه ابن هشام انصاری. پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 3(7): ص79-104.
محمدی ری‌‌شهری، محمد (1382). دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ج13.
مفید، محمد بن نعمان (1413ق). النکت الاعتقادیه. قم: کنگره شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة، ج1.
مکارم شیرازی، ناصر (1384). نهج‌البلاغه با ترجمه فارسی روان. قم: مدرسه الامام على بن ابى طالب(ع)، ج1.
ملک افضلی اردکانی، محسن (1397). قاعده حفظ نظام. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
نایینی، محمدحسین (1424ق). تنبیه الامة و تنزیه الملة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
نجفی، محمدحسن (بی‌‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء تراث العربی، ج40.
منقری، نصر بن مزاحم (۱۴۰۴ق). وقعة صفین. تصحیح: عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی.
یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دارصادر، ج2.