سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

حق شهروندی مخالفان در نظام سیاسی اسلام و تاثیر آن بر تمدن‎سازی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
2 گروه حقوق، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران
3 استادیار، گروه فقه و حقوق، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/sm.2023.2004817.2079
چکیده
در پژوهشهای مرتبط به تمدن نوین اسلامی، ازجمله موضوعات مهم، بررسی تنوعات موجود در محیط داخلی تمدن اسلامی است. چنانچه یکی از مهم‌ترین مسائل مرتبط با تنوعات، مخالفان موجود در نظام سیاسی می‌باشند. مخالفان نظام سیاسی را می‌توان از جنبههای مختلفی مورد بحث و بررسی قرار داد، یکی از مهم‌ترین این جنبه‌ها، حقوق شهروندی مخالفان است که به‌مثابه مفهومی مدرن می‌توان آن را در مبانی شریعت اسلامی نیز مشاهده نمود. هدف اصلی این پژوهش بررسی جایگاه مخالفان سیاسی در نظام سیاسی اسلام از منظر قرآن کریم، با تمرکز بر حقوق شهروندی آنان و تأثیر آن بر فرایند تمدن‌سازی اسلامی است. گرچه حقوق شهروندی در نگاه نخست مفهومی مدرن و برخاسته از ادبیات لیبرال تلقی می‌شود، اما با تأمل در آموزه‌های قرآنی و مبانی شریعت اسلامی می‌توان نشانه‌ها و بنیان‌های مفهومی این حقوق را حتی در قبال مخالفان سیاسی شناسایی کرد. پژوهش حاضر با روش کیفی و رویکرد تفسیری- تحلیلی، به مطالعه گزینشی آیات قرآن کریم پیرامون مخالفت، مدارا، صبر، عقلانیت، و عدالت در مواجهه با دیگران پرداخته و آن‌ها را با تفاسیر معتبر اسلامی و همچنین نظریات معاصر درباره جامعه مدنی و حکومت دینی مقایسه و تحلیل کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که قرآن کریم ضمن پذیرش وجود تنوع و مخالفت در جامعه، نه‌تنها سرکوب مخالفان را تجویز نمی‌کند، بلکه حکومت اسلامی را موظف به صبر، خویشتن‌داری، گفت‌وگو و تعامل با مخالفان می‌داند. در بسیاری از آیات، اصولی چون کرامت انسانی، دعوت به حکمت، و برخورد اخلاقی با مخالفان برجسته شده‌اند. در نتیجه، رعایت حقوق مخالفان نه یک مصلحت موقتی، بلکه یک اصل بنیادین و برخاسته از عدالت الهی در نظام سیاسی اسلام است. چنین رویکردی نه‌تنها مانع واگرایی اجتماعی می‌شود، بلکه با تقویت مشارکت، افزایش اعتماد عمومی، و ترویج گفت‌وگو، به تحقق تمدن نوین اسلامی کمک می‌کند. بنابراین، پاسداشت حقوق شهروندی مخالفان، ضرورتی فکری و ساختاری در فرایند تمدن‌سازی اسلامی به‌شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Citizenship Rights of Political Opponents inthe Islamic Political System and Their Impact onIslamic Civilization-Building

نویسندگان English

Fateme Enteshari 1
Ahmad Reza Tavakoli 2
Ehsan Aliakbari Babukani 3
1 PhD. student, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Na.C., Islamic Azad University, Najafabad, Iran.
2 Department of Law, Na.C., Islamic Azad University, Najafabad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

In studies concerning modern Islamic civilization, a critical subject involves examining internal diversities within the Islamic civilizational environment; among the most significant issues related to such diversities are political opponents within the political system. Political opponents may be analyzed from various perspectives, one of the most crucial being their citizenship rights—a modern concept that can also be identified within the foundations of Islamic law (sharīʿah). This research primarily investigates the status of political opponents in Islam's political system from the perspective of the Holy Quran, focusing on their citizenship rights and its impact on the Islamic civilization-building process. Although citizenship rights initially appear as a modern concept stemming from liberal discourse, reflection upon Quranic teachings and Islamic legal principles reveals conceptual foundations of these rights even toward political opponents. Utilizing a qualitative method with an interpretive-analytical approach, this study selectively examines verses of the Holy Quran concerning opposition, tolerance (tasāmuḥ), patience (ṣabr), rationality (ʿaqlāniyyat), and justice (ʿadālah) toward others, analyzing them through authoritative Islamic commentaries (tafāsīr) and contemporary theories on civil society and religious governance. Findings demonstrate that while acknowledging societal diversity and opposition, the Holy Quran not only prohibits suppressing opponents but obligates the Islamic state to exercise patience, restraint, dialogue, and engagement with them; numerous verses emphasize principles such as human dignity (karāmah insāniyyah), invitation through wisdom (ḥikmah), and ethical treatment of opponents. Thus, upholding opponents' rights constitutes not a temporary expediency but a fundamental principle arising from divine justice (ʿadl ilāhī) in Islam's political order. Such an approach not only prevents social divergence but contributes to realizing modern Islamic civilization by strengthening participation, enhancing public trust, and promoting dialogue. Therefore, safeguarding opponents' citizenship rights represents an intellectual and structural necessity in the Islamic civilization-building process.

کلیدواژه‌ها English

Political opponents, Citizenship rights, Holy Quran, Islamic governance, Islamic civilization
قرآن کریم.
ابن فارس، احمد (1379). معجم مقاییس اللغۀ. تحقیق: عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ایمانی سطوت، علی (1385). حقوق شهروندی در حکومت نبوی. حکومت اسلامی، شماره 42.
بشیریه، حسین (1388). دولت عقل. تهران: علم نوین.
پناهی، علیرضا (۱۳۹۶). قومیت‌ها و انسجام ملی. پژوهش‌های سیاسی، 6(1).
جوادی آملی، عبدالله (1386). حق و تکلیف. قم: انتشارات اسراء، چاپ هفتم.
حسینی بهشتی، سید علیرضا (1398). منشور حقوق شهروندی: ارزیابی نقادانه از منظر میان‌رشته‌. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(3).
خمینی، سید روحالله (1385). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج4، چاپ چهارم.
رضایی‌پور، آرزو (1385). مجموعه کامل قوانین و مقررات حقوق شهروند. تهران: انتشارات آریان.
صدری افشار، غلامحسین (1369). فرهنگ فارسی امروز. تهران: نشر کلمه.
طباطبائی، سید محمدحسین (1387). تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج12.
فراهیدی، عبدالرحمن‌ (1384). العین. قم: انتشارات: دار الهجره، چاپ سوم.
قنبری، مهدی (1399). درآمدی بر مبانی حقوق شهروندی در پرتو حقوق عمومی اسلام. فقه و تاریخ تمدن، 6(67).
کرمی، حامد؛ میربد، علیرضا (1397). مختصات حقوق بشر در تمدن نوین اسلامی و تعهدات حکومت اسلامی در قبال آن. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 1(2).
کلینی، محمد بن یعقوب (1393). اصول کافی. مترجم: حسین استادولی. تهران: انتشارات دار‌الثقلین، ج1، چاپ چهارم.
مکارم شیرازی، ناصر (1398). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب ‌الاسلامیه، ج11، چاپ بیست و یکم.
موسوی بجنوردی، محمد؛ مهریزی ثانی، محمد (1392). حقوق شهروندی از نگاه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 15(61).
نوروزی فیروز، رسول (1394). تمدن به‌مثابه سطح تحلیل. نقد و نظر، 20(4)، ص101-131.
والترز، مایکل (1391). در باب مدارا. ترجمه: نجفی صالح. تهران: انتشارات پردیس دانش.
وحیدی‌منش، حمزه علی (1386). عناصر تمدن‌ساز دین اسلام. معرفت، شماره 123.
یزدی، علی محمد (١٣٩٣). سیره پیامبر(ص) در برابر مخالفان از زبان قرآن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.