سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

ارزیابی سیاست‌‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایراندر اسناد بالادستی: مطالعه موردی مسئله حجاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه مطالعات زنان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
3 استادیار، گروه فلسفه، دانشکده زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/sm.2025.2011833.2133
چکیده
حجاب از مهم‌ترین موضوعات فرهنگی انقلاب اسلامی است که درباره آن سیاست‌ها و قوانین متعددی وضع شده و بررسی میزان کارآمدی آن‌‌ها همواره از مباحث مهم بوده و هست. نظام جمهوری اسلامی ایران از ابتدای پیدایش خود، برای مواجهه با مسئله حجاب، سیاست‌‌ها، قوانین و آیین‌‌نامه‌‌های متعددی را نگاشته و به مرحله اجرا رسانده است. با طی شدن گام اول انقلاب اسلامی، به‌رغم ارائه لایحه‌‌های متعدد، تصویب قوانین مختلف و سیاست‌‌هایی جهت نهادینه‌‌سازی حجاب در اجتماع و فضاهای آموزشی و نهادهای دولتی، وضعیت مناسبی در این مسئله وجود ندارد و به مسئله‌‌ای پیچیده تبدیل شده است. بررسی و مرور نظری سیاست‌‌ها، قوانین، ابلاغیه‌‌ها و آیین‌‌نامه‌‌های حجاب و بررسی تاثیر آنها در پیچیدگی حجاب در جامعه امروز ایرانی، امری مهم و ضروری بوده و مسئله پژوهش حاضر را موجه می‌سازد. بنابراین، هدف اصلی این پژوهش، ارزیابی سیاست‌‌های نظام جمهوری اسلامی در موضوع حجاب می‌‌باشد. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی، 56 سند بالادستی حجاب در جمهوری اسلامی ایران که توسط مجلس شورای اسلامی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای فرهنگ عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی، هیئت وزیران، وزارت کشور و دیگر مراجع سیاست‌‌گذار تصویب شده را ارزیابی کرده است. با استخراج کدهای مفهومی از اسناد و تأمل و تحلیل آن‌ها شش مقوله فرعی و دو مقوله اصلی استخراج گردید. سیاست‌‌گذاری ناکافی و بی‌ایدگی حجاب، دو مقوله اصلی ذکر شده در بخش یافته‌هاست. عدم قاطعیت در سیاست‌‌گذاری، سیاست دولت‌محور، سندنویسی به جای سیاستگذاری، فقدان نگاه علمی در سیاست‌‌گذاری، فقدان حجاب به‌مثابه مفهوم و فقدان چشم‌انداز نظری مناسب نیز مقوله‌های فرعی ذیل دو مقوله پیشین هستند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Evaluation of the Cultural Policies of the Islamic Republic of Iran in UpstreamDocuments: A Case Study of the Hijab Issue

نویسندگان English

Amin Keshvari 1
Somayeh Arabkhorasani 2
Majid Dehghan Banadaki 3
1 PhD. student, Department of Women's Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Sociology, Faculty of Women and Family, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Philosophy, Faculty of Women and Family, University of Religions and Dinominations, Qom, Iran
چکیده English

The hijab is one of the most significant cultural issues of the Islamic Revolution, for which numerous policies and laws have been enacted, and assessing their effectiveness has remained a critical topic. Since its inception, the Islamic Republic of Iran has formulated and implemented various policies, laws, and regulations to address the issue of hijab. Despite the initial phase of the revolution, the introduction of multiple bills, the enactment of various laws, and policies aimed at institutionalizing the hijab in society, educational spaces, and governmental institutions, the current situation remains unsatisfactory, and the issue has become increasingly complex. A theoretical review of hijab-related policies, laws, directives, and regulations, along with an assessment of their impact on the complexity of the hijab issue in contemporary Iranian society, is both essential and necessary, justifying the present study. Therefore, the primary objective of this research is to evaluate the policies of the Islamic Republic regarding the hijab. Using qualitative content analysis, this study examines 56 upstream hijab-related documents in the Islamic Republic of Iran, ratified by the Islamic Consultative Assembly, the Supreme Council of the Cultural Revolution, the Public Culture Council of the Supreme Council of the Cultural Revolution, the Council of Ministers, the Ministry of Interior, and other policymaking bodies. By extracting conceptual codes from these documents and analyzing them, six subcategories and two main categories were identified. Inadequate policymaking and the politicization of the hijab are the two main categories presented in the findings. Lack of decisiveness in policymaking, state-centric policies, document drafting instead of policymaking, the absence of a scientific approach in policymaking, the lack of hijab as a conceptual framework, and the absence of a suitable theoretical perspective are the subcategories under the aforementioned main categories.

کلیدواژه‌ها English

Hijab, gender, upstream documents, dress code, women
اسماعیلی، محسن (1383). حقوق رسانه‌‌ها پایه‌‌ها، چشم‌انداز و بایسته‌‌ها. پژوهش‌‌های ارتباطی، شماره 39-40: ص69-102.
پرهیزگاری، سیدعباس؛ رزقی، ابوالفضل؛ روحانی، سید علی (1394). بررسی رعایت برخی اصول قانون‌نویسی در قانون برنامه پنجم توسعه. تهران: گزارش‌‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی.
جمشیدی‌‌ها، غلامرضا؛ زائری، قاسم (1387). سیاست‌‌گذاری فرهنگی پیامبر اسلام و تاثیر آن بر موقعیت فرهنگی- اجتماعی زنان در زیست جهان جاهلی. زن در توسعه و سیاست، شماره 23، ص5-38.
حبیب‌‌نژاد، سید احمد؛ عامری، زهرا (1399). پیش‌‌نویس‌نگاری تقنینی. مجلس و راهبرد، 27(102): ص241-265.
حسنی، جعفر (1389). معیارهای جرم‌انگاری موارد نقض حریم داده‌‌های شخصی در فضای سایبر. در: مجموعه مقالات حقوق فناوری اطلاعات. معاونت حقوقی و قضایی قوه قضائیه: ص194-171.
دفتر مطالعات فرهنگی معاونت پژوهش‌‌های اجتماعی- فرهنگی (1397). عوامل موثر بر اجرایی شدن سیاست‌‌های حجاب و راهکارهای پیش‌‌رو. تهران: مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی.
زاهد زاهدانی، سعید؛ کاوه، مهدی (۱۳۹۴). جامعه‌شناسی هنر. شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
طالبیان، حامد؛ طالبیان، سارا (1396). زنان و کنش‌گری در رسانه‌های اجتماعی (مطالعه موردی: صفحه فیس بوکی «آزادی یواشکی زنان»). زن در توسعه و سیاست، 15(2): ص205-222.
کلهر، سینا (1396). مدیریت حجاب در جمهوری اسلامی. اصفهان: آرما.
مرادخانی، همایون (1395). اراده به اداره کردن: حجاب و ابژه‌های آن پس از انقلاب اسلامی. جامعه‌شناسی ایران، شماره 1-2: ص191-167.
مرادخانی، همایون (1396). رویه‌های به گفتمان درآوردن نحوه پوشش زنان پس از انقلاب اسلامی. مطالعات جامعه‌‌شناختی، شماره 1: ص230-171.
نیاززاده، گلایول؛ براتلو، فاطمه؛ صالحی امیری، سیدرضا؛ قیومی، عباسعلی؛ رضایی، علی‌‌اکبر (1400). طراحی الگوی ارزیابی سیاستگذاری فرهنگی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی (یک پژوهش آمیخته). مطالعات میان‌‌فرهنگی، شماره 47:
ص41-66.
وحدانی‌‌نیا، ولی‌‌اله؛ درودی، مسعود (1398). سیاست‌‌گذاری عمومی متاخر؛ گذار از حکومت‌‌محوری به حکمرانی. دولت‌‌پژوهی، 5(18): ص131-170.