سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

بررسی دلایل عدم توجه به عرف در سیاست از نگاه فقه سیاسی شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران؛ و عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران
2 گروه علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی؛ و عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران.
10.22034/sm.2025.1996235.2050
چکیده
عرف پدیده‌ای مهم در فقه شیعه است که از هنگام برتری مجتهدان اصولی بر اخباری‌ها، ادبیات فقه شیعه بیش از قبل با آن مأنوس گردید. از قرن اخیر فقه شیعه به ایجاد واژگان جدیدی ازجمله سیره و بنای عقلا، روی آورده است. درنتیجه شاهد کارآمدی نسبی عرف در عرصه فقه و اجتهاد هستیم. نکته قابل توجه آن است که علی‌رغم این مهم، استفاده از عرف، خصوصاً در عرصه سیاست و فقه سیاسی، به صورت پراکنده بوده و غالباً توجه عملیاتی و کاربردی به آن صورت نگرفته است. بنابراین، مسأله پژوهش حاضر بررسی دلایل عدم توجه به عرف در سیاست و فقه سیاسی و تبیین موانع توجه به آن است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و نتایج حاکی از آن است که، غلبه اندیشه اخباری‌گری به دلیل محدود کردن منابع استنباط احکام و نگرشی حداقلی به دین، «مهم‌ترین مانع توجه به عرف و سیره» محسوب می‌شود. اندیشه اصولی اگرچه به دلیل گسترش منابع و استفاده از عقل و اجتهاد، معتقد به ارتباط دین و سیاست است و بر این اساس، «بهترین مقتضی در مواجهه با عرف و سیره» محسوب می‌گردد، لکن، در این اندیشه نیز توجه جدی و عملی به عرف صورت نگرفته است. با گسترش اندیشه اخباری‌گری و غلبه مواردی مانند کنار گذاشتن عقل در استنباط احکام شرعی (که قوام فقه سیاسی به آن است)، روحیه جمود و تحجرگرایی و ویژگی احتیاط‌‌‌‌‌گرایی، اندیشه جدایی رابطه دین از سیاست ترویج خواهد شد، که چنین رویکردی به مهم‌ترین مانع برای تمسّک به عرف و سیره تبدیل خواهد شد. بنابراین، با توجه به اصلی‌ترین مولفه‌های اندیشه اخباریان مانند حدیث‌محوری، اعتقاد به تشکیل حکومت توسط امام معصوم(ع)، عدم حجیت عقل در تشکیل حکومت، جایگاهی برای تمسّک عرف و سیره‌های عقلایی باقی نمی‌ماند. این رویکرد و غلبه اخباری، موجب نوعی احتیاط در رفتار اصولی و مجتهد در توجه جدی به عرف گردید که علاوه‌بر آن، نگاه اصالی و فراگیر اهل سنت به عرف، احتیاط مضاعف اصولی و مجتهد را به دنبال داشت. بنابراین، موضع‌‌‌گیری اخباریان علیه اجتهاد و غلبه اخباری‌گری و همچنین عدم توسعه ادلّه استنباط از سوی اصولی و مجتهد به جهت احتیاط‌های عملی و رفتاری، دو عامل مهم عدم توجه عملی به عرف می‌باشند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Examination of the Reasons for Neglecting Custom (ʿUrf) in Politics fromthe Perspective of Shiite Political Jurisprudence

نویسندگان English

Omid Khalilimher 1
Majid Tavasoli Roknabadi 2
Ali Shirkhani 3
1 PhD. student, Department of Political Science, SR.C., Islamic Azad University, Tehran; and member of the Political Studies Association of the Seminary, Qom, Iran
2 Department of Political Science, SR.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Department of Political Science, Qo.C., Islamic Azad University; and member of the Political Studies Association of the Seminary, Qom, Iran
چکیده English

Custom (ʿurf) constitutes a significant phenomenon in Shiite jurisprudence (fiqh), with which Shiite jurisprudential literature became increasingly familiar following the ascendancy of Usuli jurists (mujtahidīn uṣūlī) over Akhbaris (akhbārīs). Since the recent century, Shiite jurisprudence has adopted novel terminologies including established practice (sīrah) and the convention of the rational (banāʾ ʿuqalāʾ), resulting in the relative efficacy of custom in the domains of jurisprudence and independent legal reasoning (ijtihād). Notably, despite this importance, the application of custom—particularly in politics and political jurisprudence—has been sporadic, with limited operational and practical attention accorded to it. Consequently, this research investigates the reasons for neglecting custom in politics and political jurisprudence while elucidating barriers to its consideration. Utilizing a descriptive-analytical method, findings indicate that the dominance of Akhbari thought—due to restricting the sources of legal inference (istinbāṭ al-aḥkām) and adopting a minimalist approach to religion—constitutes the "primary barrier to considering custom and established practice." Although Usuli thought, through expanding sources and employing reason (ʿaql) and independent legal reasoning, advocates the connection between religion and politics and thus represents the "most suitable premise for engaging with custom and established practice," it too has not accorded serious practical attention to custom. With the proliferation of Akhbari thought and the dominance of factors such as excluding reason from inferring religious rulings (upon which political jurisprudence depends), a mentality of rigidity (jumūd), traditionalism (taḥajjur), and precautionary inclination (iḥtiyāṭ-gerāyī) will promote the notion of separating religion from politics—an approach that becomes the foremost barrier to adhering to custom and established practice. Therefore, given core components of Akhbari thought such as hadith-centrism (ḥadīth-maḥwārī), belief in governance exclusively by the Infallible Imam (A.S.), and non-admissibility of reason in establishing governance, no scope remains for recourse to custom and rational conventions (sīrah ʿuqalāʾī). This approach and Akhbari predominance induced a form of precaution among Usuli jurists and mujtahids regarding serious engagement with custom; additionally, the foundational and comprehensive Sunni perspective toward custom prompted heightened precaution among Usuli jurists. Thus, Akhbari opposition to independent legal reasoning, the predominance of Akhbarism, and the Usuli jurists' failure to expand inference proofs (adillah al-istinbāṭ) due to practical and behavioral precautions constitute two primary factors for the practical neglect of custom.

کلیدواژه‌ها English

Custom (ʿUrf), Convention of the rational (Sīrah ʿUqalāʾī), Akhbarism, Usuli thought, Independent legal reasoning (Ijtihād), Political jurisprudence (Fiqh Siyāsī)
ابن فارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغه. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتبه الکلام الاسلامی، ج4.
ابن منظور، محمدبن مکرم (1405ق). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزه، ج9.
استرآبادی، محمدامین (1424ق). الفواید المدنیه. قم: موسسه النشر الاسلامی.
اسفندیاری، محمد (1388). خمود و جمود. تهران: صحیفه خرد.
انصاری، مرتضی (1435ق). المکاسب. قم: نشر مجمع الفکر الاسلامی، چاپ سیزدهم، ج5.
ایزدهی، سجاد (1392). نقد نگرش حداقلی در فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بهادری جهرمی، علی؛ شعبان‌پور، رسول (1392). نقش عرف در قانونگذاری حقوق اسلامی. مطالعات حقوقی دولت اسلامی، 2(3).
پاشا صالح، علی (1373). فرهنگ‌نامه صالح (فشرده از اصطلاحات حقوقی، سیاسی، اقتصادی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر‌‌ (1370).‌‌ مکتب‌های حقوقی در حقوق اسلام.‌‌ تهران: کتابخانه گنج دانش.
جمعی از نویسندگان (1375). دائره‌المعارف تشیع. تهران: نشر سازمان دایره‌المعارف تشیع، ج2.
جوادی آملی، عبدالله (1375). سیری در مبانی ولایت فقیه. حکومت اسلامی، 1(1).
جوادی آملی، عبدالله (1392). آوای توحید. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
حرّعاملى، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعة. قم: موسسه آل البیت لإحیاءالتراث، ج15.
حسینی بهسودی، سید محمد (1428ق). مصباح الاصول. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخوئی، الطبعه الثالثه، ج48.
حیدری، سید کمال (1433ق). شرح الحلقه الاولی للشهید الصدر. قم: نشر دار فراقد، الطبعه الثانیه.
خراسانی، محمدکاظم (1439ق). کفایه الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی، ج2.
خمینی، سید روح‌الله (1430ق). کتاب البیع. تهران: موسسه تنظیم و نشر تراث الامام الخمینی، الطبعه الثالثه، ج1.
خویی، ابوالقاسم (1410ق). التنقیح فی شرح العروه الوثقی. قم: نشر دارالهادی المطبوعات، ج4.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین (1392ق). معجم مفردات الفاظ القرآن. تحقیق ندیم مرعشلی. مطبعه التقدم العربی.
زحیلی، وهبه (1418ق). العرف والعده. دمشق: نشر دارالمکتبی.
سعدی، محمدجواد (1395). جایگاه عرف در استنباط احکام شرعی. تهران: انتشارات سبز رایان گستر.
سید باقری، کاظم (1388). فقه سیاسی شیعه: سازوکارهای تحول در دوره معاصر. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ج1.
شاطبی، ابواسحاق (بی‌تا). الموافقات فی اصول الشریعه. بیروت: نشر دارالمعرفه، ج 1-3.
شبخیز، محمدرضا (1397). اصول فقه دانشگاهی. تهران: انتشارات کتاب آوا، چاپ چهلم.
علیدوست، ابوالقاسم (1388). فقه و عرف. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم (1394). مصادر فقه (عقل و عرف). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
علیدوست، ابوالقاسم (1394). مصادر فقه. قم: نشر المصطفی.
عمید‌ زنجانى، عباسعلى (1421ق). فقه سیاسى‌ (فقه استدلالی). تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ چهارم، ج3.
فراتی، عبدالوهاب (1389). روحانیت و انقلاب اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج1.
فیاض، محمداسحاق (1410ق). محاضرات فی اصول الفقه. قم: نشر دارالهادی للمطبوعات، ج1، چاپ سوم.
کافی، مجید.‌‌ (1393).‌‌ نقش عقل متعارف در پارادایم اسلامی علوم اجتماعی.‌‌ روش‌شناسی علوم انسانی، 2(79)
محقق داماد، مصطفى (1362). مباحثى از اصول فقه. نشر اندیشه‌های نو در علوم اسلامی، ج2.
مطهری، مرتضی (1375). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا، ج20-21.
معتمدی، محمد (1397).‌‌ سیره عقلا و عرف در اجتهاد.‌‌ قم:‌‌ انتشارات سرایی.
مکارم شیرازى، ناصر (1427ق‌). دائرة المعارف فقه مقارن‌، ج1، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام‌.
ملک‌زاده، فهیمه؛ احمدلو، مونا (1391). جایگاه عرف در حقوق با رویکردی بر اندیشه‌های امام خمینی. پژوهشنامه متین، 14(56).
میراحمدی، منصور (1389). درس‌گفتارهایی در فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
نجفی، محمدحسن (1416ق). جواهر الکلام. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ج38.
نجومیان، حسین (1348).‌‌ زمینه حقوق تطبیقی در نظام‌های حقوقی.‌‌ کتابفروشی جعفری.
واسعی، سیدمحمد (1385). جایگاه عرف در فقه. تهران: نشر کانون اندیشه جوان.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1390). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع). قم: موسسه دائره‌المعارف فقه اسلامی، چاپ سوم، ج1.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1391). درسنامه اصول فقه (سلسله بحث‌های درس خارج). قم: بنیاد فقه و معارف اهل‌بیت(ع)، ج1.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1392). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع). قم: موسسه دائره‌المعارف فقه اسلامی، ج5.
هاشمی شاهرودی، سید محمود‌‌ (1405ق).‌‌ بحوث فی علم الاصول.‌‌ قم.‌‌ المجمع العلمی للشهید الصدر، ج4.