سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

راهبردهای ارتقای امنیت در حکومت اسلامی براساس تحلیل محتوای سوره «توبه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه معارف قرآن و حدیث، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 استادیار، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/sm.2025.1987923.2014
چکیده
مقارنت نزول سوره توبه با اوج حکومت پیامبر اسلام(ص) و چالش‌‌های سیاسی و امنیتی آن، نقش مهم این سوره را در پیگیری مضامین امنیتی، پررنگ می‌‌نماید. از این جهت، هدف پژوهش حاضر بازتولید فضای امنیتی حکومت نبوی و بازخوانی راهبردهای وحیانی امنیت‌‌ساز از طریق بررسی این سوره است. سؤال اصلی این است که با توجه به ویژگی‌‌های خاص سوره توبه، چه راهبردهایی برای ارتقای امنیت در حکومت اسلامی مطرح شده است؟ روش پژوهش تحلیل محتوا بوده و متن سورۀ توبه به‌عنوان نمونه انتخاب گردید و بر پایۀ واحد تحلیل مضمون، در جدول تحلیل (نرم‌افزار اکسل) جای‌‌گذاری شد و براساس پروتکل روش، امر تحقیق پیگیری شد. فراوانی 48 درصدی فزاینده‌‌های امنیت در این سوره، ضمن اثبات ساختار حکومت برای نهضت اصلاح نبوی، لزوم اهتمام حکومت اسلامی به امنیت پویا را نشان می‌‌دهد. متغیرهای راهبردی با فراوانی 38 درصد، بیشترین بسامد را در میان فزاینده‌‌های امنیت در سوره توبه به خود اختصاص داده است؛ که بر اهتمام این سوره به عرصۀ راهبردی امنیت در حوزه حکمرانی دلالت دارد. مجموعه‌‌ای از راهبردهای سیاسی نظیر تأمین امنیت روانی، رتبه‌‌بندی و نظام سلسله مراتبی، تمرکززدایی و زمینه‌سازی برای مشارکت اجتماعی، انسجام درونی- انقطاع بیرونی، پاداش و تقدیر، راهبردهای صیانتی و نظارتی نظیر صیانت از مکان‌‌های استراتژیک، نظارت بر مجوزها، لحاظ پیشینه نیروی انسانی در گزینش و انتصابات، ملاک در اعطای معافیت‌‌ها، ضرورت‌‌سنجی و عملکرد اولویت‌‌محور، ابلاغ و تبیین و زمان‌‌بندی هوشمندانه، متغیرهای امنیت‌‌سازی هستند که کاربست آن‌‌ها در تقنین و خط‌مشیء حکمرانی اسلامی، به عنوان راهبردهای فزاینده امنیت از جانب قرآن کریم مورد تاکید قرار گرفته است. از این میان، بیان راهبرد پاداش و تقدیر با 33% و راهبرد انسجام درونی- انقطاع بیرونی با 16%، به ترتیب بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده‌‌اند که بر لزوم ایجاد موازنه میان جنبه قهری و رحمانی در حکمرانی و تحکیم بنیان‌‌های داخلی حکومت اسلامی دلالت دارند. اثبات ساختار حکمرانی برای نهضت اصلاح نبوی و غرض امنیتی سوره توبه، لزوم اهتمام حکومت اسلامی به امنیت پویا، عرصه راهبردی امنیت و تحکیم بنیان‌‌های داخلی، از دیگر نتایج تحقیق است. این تحقیق تلاشی تدبری در راستای فقه حکومتی است که با ارائه الگوی حکمرانی مبتنی بر این راهبردها می‌‌تواند سند خوبی جهت تعریف و ارزیابی معیارهای امنیتی در حکومت اسلامی باشد. با توجه به وجه امتیاز غرض سورۀ توبه در بیان الزامات امنیتی، کاربست تامّ این راهبردها در خط‌‌مشیء حکمرانی اسلامی بایسته است که برای تحقّق این مهم، لازم است در گزینش افراد جهت ورود به بدنۀ حکومت از صدر تا ذیل و اعطای مناصب حکومتی، اعتقاد و التزام عملی به سیاست‌‌های منبعث از این راهبردها، معیار قرار گیرد. به علاوه، تصویب این راهبردها در دستگاه‌‌های متولی امنیت کشور و ابلاغ آنها به دستگاه‌‌های اجرایی و سپس نظارت بر حُسن اجرای آنها از دیگر الزامات کاربردی ‌شدن این راهبردها است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Strategies for Enhancing Security in the Islamic Government Based on a Content Analysis of Sūrat al-Tawbah

نویسندگان English

Mehdi Jameie 1
Hossein Hashemnejad 2
Zahra Rezazadeh Asgari 3
1 PhD. student, Department of Quran and Hadith Studies, Faculty of Education and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Faculty of Islamic Education and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Faculty of Islamic Education and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The coincidence of the revelation of Sūrat al-Tawbah with the apex of the Prophet Muḥammad’s government and its associated political and security challenges highlights the pivotal role of this sūrah in addressing security-related themes. Accordingly, the present study aims to reconstruct the security atmosphere of the Prophetic government and reread the Qur’anic security strategies through an examination of this sūrah. The central research question is: Given the specific characteristics of Sūrat al-Tawbah, what strategies are proposed for enhancing security in the Islamic government? The methodology employed is content analysis. The text of Sūrat al-Tawbah was selected as the sample, and based on the thematic unit of analysis, the content was categorized in an analysis table (using Microsoft Excel), and the study was conducted in accordance with methodological protocols. The 48% frequency of security-enhancing elements in this sūrah not only confirms the existence of a governance structure for the Prophet’s reformist movement but also underscores the necessity of a dynamic approach to security in the Islamic government. Strategic variables, with a 38% frequency, constitute the most prominent category among the security-enhancing elements of this sūrah, indicating its particular focus on the strategic domain of security within the realm of governance. The identified strategies include a range of political approaches such as ensuring psychological security, establishing ranking and hierarchical systems, decentralization, and facilitating social participation, as well as internal cohesion with external disengagement, reward and commendation, protective and supervisory strategies such as safeguarding strategic locations, oversight of licenses, considering personnel background in selection and appointments, criteria for granting exemptions, necessity-assessment and performance-based prioritization, intelligent timing and communication—these all serve as security-generating variables that, when applied in legislation and policy-making within the Islamic government, are emphasized by the Noble Qur’ān as security-enhancing strategies. Among these, the strategy of reward and commendation, with 33%, and the strategy of internal cohesion–external disengagement, with 16%, hold the highest frequencies respectively. This underscores the necessity of creating a balance between the coercive and compassionate dimensions of governance and reinforcing the internal foundations of the Islamic government. Establishing a governance structure for the Prophet’s reformist movement and recognizing the security-oriented purpose of Sūrat al-Tawbah further affirm the need for attention to dynamic security, strategic security domains, and the consolidation of internal foundations. This study is a contemplative endeavor within the framework of fiqh ḥukūmatī (governmental jurisprudence), which, through the presentation of a governance model based on these strategies, can serve as a valuable document for defining and evaluating security criteria in an Islamic government. Given the emphasis of Sūrat al-Tawbah on security requirements, the comprehensive application of these strategies in Islamic policy-making is essential. For this purpose, it is necessary that belief in and practical commitment to policies derived from these strategies be considered as criteria in selecting individuals for entry into the governmental structure from top to bottom and for the appointment to governmental positions. Furthermore, the ratification of these strategies by national security institutions, their communication to executive agencies, and oversight of their effective implementation are among the essential requirements for operationalizing these strategies.

کلیدواژه‌ها English

Security
Islamic Government
Sūrat al-Tawbah
قرآن کریم.
ابن عاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ج10.
اخوان کاظمی، بهرام (1386). امنیت و ابعاد آن در قرآن. مطالعات اسلامی، شماره 75: ص11-38.
باردن، لورنس (1375). تحلیل محتوا. ترجمه ملیحه آشتیانی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
بقاعی، ابراهیم بن عمر (1404ق). نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور. قاهره: دارالکتب الاسلامیه، ج3.
بوزان، باری و همکاران (1386). چارچوبی تازه برای تحلیل امنیت. ترجمه علیرضا طیب. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
بوزان، باری (1378). مردم، دولت‌ها و هراس. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
جامعی، مهدی (1398). شبکه‌های اجتماعی و اقدامات بینش‌ساز. تبریز: عاصم.
حیدرخانی، صادق (1372). اصول و مفاهیم صورت‌‌بندی استراتژی سیاست و دکترین دفاعی و استراتژی نظامی. بسیج، شماره 1: ص95-99.
خامنه‌ای، سید علی (19/12/1400). بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری. قابل دسترس در:
خسروی، مرتضی (1396). امنیت در قرآن: رویکردی تفسیری تبیینی. تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق، بیروت: دارالقلم، الدار الشامیة.
رفیعی محمدی، ناصر و همکاران (1401). تاثیر ابعاد امنیت بر ارتقای معنویت با ابتنا بر قرآن کریم. قرآن و علم، شماره 30: ص261-284.
سیوطی، جلال‌الدین (1421ق). الإتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالکتاب العربی، ج1.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج9.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، ج5.
عبدالله خانی، علی (1389). نظریه‌‌های امنیت. تهران: موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر.
عزیزان، مهدی (1394). امنیت در قرآن و سنّت. قم: زمزم هدایت.
غفاریان، وفا (1380). استراتژی اثربخش. تهران: فرا.
قطب، سید (1412ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق، ج3.
کاویانی، محمدهادی (1398)، امنیت ملی در قرآن کریم. مدیریت سرمایه اجتماعی، شماره 3: ص375-394.
کیالی، عبدالوهاب و همکاران (2004م). موسوعه السیاسه. بیروت: الموسسه العربیه للدراسات و النشر، ج1.
لک‌زایی، نجف (1393). امنیت متعالیه. سیاست متعالیه، شماره 5: ص7-28.
لک‌زایی، نجف (1398). امنیت متعالیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
معین، محمد (1353). فرهنگ لغات معین. تهران: انتشارات امیرکبیر، ج1.
مکارم شیرازى، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج3، 8.
مغنیه، محمدجواد (1424ق). تفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج4.
نولن، سوزان و همکاران (1392). زمینه روانشناسی اتکینسون و هیلگار. تهران: کتاب ارجمند، ج2.
واحدی، علی بن أحمد (1412ق). اسباب نزول القرآن. تحقیق: الحمیدان، دار الإصلاح، الدمام، ج1.
هاشمیان‌فرد، زاهد (1391). امنیت در اسلام. تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی.
Hefner, R.W. (2010). The New Cambridge History of Islam. Cambridge: Cambridge University Press.