سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

تلازم اصل الزام به بیان دلایل توسط مقامات دولتی با اصول پاسخ‌گویی و شفافیت (رهیافت‌هایی از سیره حکومتی حضرت علی(ع))

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 دانشیار، گروه حقوق، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران
3 دانشیار، گروه حقوق، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
10.22034/sm.2025.2013260.2145
چکیده
اصل الزام به بیان دلیل به عنوان یکی از اصول مهم حقوق اداری، مقامات دولتی را ملزم می‌کند تا هرگونه تصمیم یا اقدامی را با توجه ‌به اصل قانونی ‌بودن، مستدل و مستند نموده و مخاطبین خود را از دلایل اتخاذ آن تصمیم مطلع سازند. این اصل با اصول حقوق عمومی و اداری به ویژه با اصول شفافیت و پاسخگویی ارتباط تنگاتنگ دارد. در این راستا، هدف اصلی تحقیق حاضر بررسی استفاده از این اصل در گفتار و مشیء حکومتی امیرالمومنین(ع) و بررسی آن در روش حاکمان و کارگزاران نظام اسلامی در رعایت تلازم بین این اصول است که موجب اتخاذ تصمیمات متقن می‌گردد؛ به خصوص وقتی که با بیان دلیل تصمیم همراه باشد. سوال اصلی پژوهش این است که چگونه می‌توان از نمونه‌های این التزام، هم در حقوق عمومی و هم در آموزه‌های حکومتی امیرالمؤمنین(ع) در امر اداره جامعه و بخصوص تصمیم‌گیری‌های اداری استفاده کرد. نتیجه رهیافت‌هایی از سیره حکومتی حضرت علی(ع) با تأکید بر اصول فوق، در موضوعات مختلف حکومتی نشان می‌دهد که هر جا که ایشان در مقام حاکم و کارگزار جامعه، تصمیمی اتخاذ یا فرمانی صادر کرده، یا عزل و نصبی انجام داده‌اند و حتی در دستوراتی که به صورت نامه برای استانداران یا کارگزاران خود ارسال می‌کند، ضمن برشمردن ایرادهای وارده بر تصمیم آن‌ها، دلیل مخالفت و سرزنش آنان را نیز بیان می‌فرماید. بهره‌گیری از این اصل که امروزه کمتر به آن توجه و پرداخته می‌شود، علاوه‌بر اتقان تصمیمات و پذیرش اینگونه تصمیمات توسط مخاطبین، اعتماد عمومی مردم، جلوگیری از یک‌جانبه‌گرایی کارگزاران در تصمیم‌گیری، رعایت حقوق مخاطبین ازجمله حق اعتراض به تصمیمات فاقد شرایط فوق و ابتناء تکالیف ایجاد شده را به قانون و دلایل منطقی به همراه دارد. بدیهی است که محدودیت‌هایی نیز مثل حفظ اسرار نظامی و امنیتی برای این اصل وجود دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Necessity of Justification by Government Officials: Correlation with Principles of Accountability and Transparency (Insights from the Governance of Imam ʿAlī (p.h.))

نویسندگان English

Hossein Rabbani 1
Mohsen Malekafzali 2
Gholamhossein Masoud 3
1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 Associate Professor, Department of Law, Al-Mustafa University, Qom, Iran
3 Associate Professor, Department of Law, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran.
چکیده English

The principle obligating government officials to provide justifications is a fundamental tenet of administrative law, mandating that any decision or action be substantiated and documented in accordance with the principle of legality, thereby informing the public of the rationale behind such decisions. This principle is intrinsically linked to public and administrative law, particularly the principles of transparency and accountability. This study aims to examine the application of this principle in the discourse and governance practices of Amīr
al-Muʾminīn (p.h.) and its reflection in the conduct of Islamic rulers and officials, emphasizing the interdependence of these principles in fostering well-founded decision-making, especially when accompanied by clear reasoning. The central research question explores how examples of this obligation can be utilized in both public law and the governance teachings of Amīr al-Muʾminīn (p.h.) for societal administration, particularly in administrative decision-making. Findings from the governance of Imam ʿAlī (a.s.), focusing on the aforementioned principles across various governmental matters, indicate that whenever he, in his capacity as a ruler, made decisions, issued commands, or appointed or dismissed officials—even in correspondences with governors or administrators—he articulated the criticisms of their decisions and elucidated the reasons for his opposition and censure. Adherence to this principle, which is often overlooked today, not only enhances the robustness of decisions and their acceptance by the public but also fosters public trust, prevents unilateral decision-making by officials, ensures the protection of citizens' rights—including the right to contest decisions lacking the aforementioned criteria—and grounds the obligations imposed on them in law and rational justification. It is evident that certain limitations, such as the safeguarding of military and security secrets, apply to this principle.​

کلیدواژه‌ها English

Principle of Obligation
Decision-Making
Transparency
Accountability
Correlation
Right to Information
Government Officials
Imam ʿAlī (p.h.)
نهج‌البلاغه.
آقایی طوق، مسلم (1394). حقوق عمومی در نهج‌البلاغه. تهران: انتشارات خرسندی.
ابن ابی الحدید (1404ق). شرح نهج‌البلاغه. قم: مکتبة آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی العامة.
اسدی، عباس؛ اله‌یاری، محدثه (1395). شباهت‌ها و تمایزات تصمیمات قضایی و اداری با نگاهی موردی به تصمیمات هیئت نظارت بر مطبوعات. علوم خبری، 18(5): ص126-95.
افشار، سجاد؛ بهادری جهرمی، علی (1395). آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی، بررسی مفهوم پاسخگویی. دفتر مطالعات نظام‌سازی اسلامی، پژوهشکده شورای نگهبان.
انصاری، باقر (1387). بررسی و نقد لایحه‌ آزادی اطلاعات. اطلاع‌رسانی، شماره 13.
انصاری، باقر (1397). حق دسترسی به اطلاعات. تهران: دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بابایی، محمدعلی؛ نظری، زهرا (1390). آزادی اطلاعات، محدودیت‌ها، بایدها و نبایدها. اطلاع‌رسانی حقوقی، 7(26).
جلالی، محمد؛ اژئر، زهرا (1395). پاسخگویی دولت: جایگاه، ارکان و پیش‌شرط‌‌ها. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، 20(1): ص21-43.‎
حاجیان حسین‌آبادی، رضا؛ دلشاد تهرانی، مصطفی؛ امینی حاجی‌آبادی، محمدرضا (1396). زمینه‌های شفافیت اطلاعات و عدالت اقتصادی از دیدگاه نهج‌البلاغه. پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 16(4): ص81-102.‎
حبیب‌نژاد، سیداحمد؛ عامری، زهرا (1395). شاخص‌های شفافیت در حکومت اسلامی (با تأکید بر حکومت علوی). حقوق اسلامی، 49(13): ص129-157.
دلشاد تهرانی، مصطفی (1394). سیره نبوی، منطق عملی. تهران: نشر دریا، ج3.
دینوری، احمد بن ابی داود (1364). اخبار الطوال. ترجمه محمود مهدوی دامغانی. تهران: نشر نی.
رضایی، مهدی؛ خسروی، نیما (1397). نسبت‌سنجی اصل الزام به بیان دلایل تصمیمات و حاکمیت قانون. پژوهش حقوق عمومی، 20(61): ص65-92.‎
رضایی‌زاده، محمدجواد؛ عطریان، فرامرز (1393). اصل الزام به ارائه دلایل تصمیمات اداری در پرتو مفهوم اداره خوب. دانش حقوق عمومی، 3(10).
رمضان‌پور نرگسی، محمود (1387). مبانی نظارت و بازرسی. تهران: پلک.
سبزی، رویا؛ جلالی، محمد (1396). بررسی اصل شفافیت در نظام دادرسی اداری ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس.
سلطان محمدی، حسین (1398). پاسخ‌گویی و حکمرانی مطلوب در حکومت دینی. حکومت اسلامی، 24(4): ص57-78.‎
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1364). اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
ضمیری، عبدالحسین؛ نصیری، حامدرضا (1389). حکمرانی خوب و نقش شفافیت در تحقق آن. پژوهشنامه، شماره 52.
طاهری، محسن؛ ارسطا، محمدجواد (1395). بررسی تطبیقی مبانی اصل شفافیت از دیدگاه اسلام و نظریه حکمرانی خوب. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 3(3): ص1-24.‎
طاهری، محسن؛ ارسطا، محمدجواد؛ ملک افضلی، محسن (1398). مبانی و آثار اصل شفافیت از منظر اندیشه‌ سیاسی اسلام. سیاست متعالیه، 7(24).
طباطبایی، سید روح‌اله؛ شیرخانی، علی؛ مطهرنیا، مهدی (1400). بررسی و ارزیابی جایگاه حکمرانی مطلوب در نهج‌البلاغه. سیاست‌پژوهی ایرانی، 8(27): ص7-30.‎
عمید، حسن (1362). فرهنگ فارسی عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر.
عمید، حسن (1369). فرهنگ فارسی عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر.
غمامی، سید مهدی و همکاران (1396). دایره‌المعارف حقوق عمومی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
فرزادمهر، جواد (1394). اصول کلی حقوق اداری حاکم بر اعمال و تصمیمات اداری. در: نخستین کنگره بین‌المللی حقوق ایران.
قطبی، ‌میلاد؛ بهادری‌جهرمی، علی (1395). محدودیت‌های آزادی در اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(5): ص55-80.‎
کردنژاد، نسرین؛ قاسمی، غلامعلی (1399). محدودیت‌های اصل شفافیت در قرآن و حقوق عمومی ایران. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 7(4): ص179-208.‎
مجلسی، محمدباقر (1386). بحار الانوار. قم: نشر اسلامیه، ج34.
مشهدی، علی (1397). فرهنگ اصطلاحات حقوق اداری. تهران: شرکت سهامی انتشار.
منتظرقائم، مهدی (1394). حق شرعی نظارت مردم بر حکومت. حکومت اسلامی، 19(4).
مولایی، یوسف (1382). استقلال، دموکراسی و حقوق بشر. نامه، شماره28.
هاشمی، سید محمد (1399). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر میزان، چاپ سی‌ام، ج1.
هداوند، مهدی؛ مشهدی، علی (1395). اصول حقوق اداری در پرتو آراء دیوان عدالت اداری. تهران: انتشارات خرسندی.
ویژه، محمدرضا (1389). مبانی محدودیت‌های آزادی مطبوعات در قانون اساسی و تجلّی آن در قانون مطبوعات. در: مجموعه مقالات همایش حقوق مطبوعات. تهران: گرایش.