سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

بازنمایی نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران از منظر جان ‌فوران و ارزیابی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؛ و عضو انجمن مطالعات سیاسی حوزه، قم، ایران
2 استادیار، گروه علوم سیاسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
3 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
10.22034/sm.2025.2005597.2089
چکیده
ساخت و توزیع قدرت در جوامع و تکوین نظامات اجتماع، برآینده ظهور و بروز جریان‌ها و پدیده‌های اجتماعی و سیاسی است و شناخت جامعه و بازنمایی رخدادها، در گرو بینش جامع درباره این پدیده‌ها و نقش اجتماعی آن‌ها می‌باشد. یکی از پدیده‌های فعال و موثر در ساخت تاریخ معاصر ایران، روشنفکری است؛ تا جایی ‌که حتی از فرسنگ‌ها دورتر، چشم‌های مستشرقین را به خود خیره کرده است. جان‌فوران به عنوان یکی از اصلی‌ترین مستشرقان ایران‌شناس، به بررسی نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران پرداخته است. سؤال اصلی پژوهش این است که نقش روشنفکران در وقایع تاریخ معاصر ایران از دیدگاه جان‌فوران، چگونه بازنمایی شده است؟ روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و نتایج حاکی از آن است که، روشنفکران با تکیه بر آموزه‌های غربی و رَویه‌های سکولار، درصدد مهندسی ساختارهای جامعۀ ایران و تحویل هویت دینی و ملی به هویت مدرن برآمدند. آنها در تلاش بودند برای ربودن رهبری جنبش‌های ایران از تنباکو و مشروطه تا انقلاب، از روحانیت به‌عنوان رهبران مردمی، منافع ملی و حقوق همگانی را به نفع استعمار، مصادره کنند و در مواردی همچون مشروطه، موجبات انحراف نهضت به سمت انگلستان را فراهم نمودند. اما فوران با تقلیل نقش روحانیت و مردم در سراسر تاریخ معاصر، به برجسته‌سازی نقش روشنفکران به‌عنوان خالق اصلی رخدادهای تاریخ معاصر می‌پردازد. رجوع به اسناد و شواهد تاریخی متقن و تطبیق اندیشه‌های فوران بر آنها، کج‌روی تاریخ‌نگاری فوران به‌ویژه دربارۀ روایت روشنفکران را مبرهن می‌سازد. اتکاء بر پیش‌فرض‌های سکولار و عدم توجه به ظرفیت‌های ایدئولوژیک جامعه و اقتضائات بوم ایران، مسیر تحلیل‌های وی را به خطا کشانده و یک روایت سفید از روند کنشگری روشنفکران در تاریخ معاصر ارائه داده است. در نهایت، با بررسی اسناد مشخص شد که در اکثر جنبش‌ها، رهبری اولی و اصلی با علما و روحانیت بوده است که سعی آنها استفاده از تمامی ظرفیت‌ها همچون روشنفکران بوده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Representation of Intellectuals' Role in Contemporary Iranian History: A Perspective from John Foran and Its Evaluation

نویسندگان English

Mohsen Afrough 1
Saeed Baghestani 2
Mehdi Rashid 3
1 PhD. Student, Department of Political Science, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Political Science, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran
3 PhD. Student, Department of Political Science, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

The construction and distribution of power within societies and the formation of social systems result from the emergence and manifestation of social and political movements. Understanding society and representing historical events necessitate a comprehensive insight into these phenomena and their social roles. One significant phenomenon influencing contemporary Iranian history is intellectualism, which has captivated
even distant Orientalists. John Foran, a prominent Iranologist, examines the role of intellectuals in Iran's contemporary history. This study investigates how Foran represents the role of intellectuals in Iran's historical events. Employing a descriptive-analytical method, the findings suggest that intellectuals, drawing on Western teachings and secular practices, aimed to restructure Iranian society and transition its religious and national identity towards modernity. They sought to usurp the leadership of Iranian movements—from the Tobacco Protest to the Constitutional Revolution and beyond—from the clergy, who were the people's leaders, thereby redirecting national interests and public rights in favor of colonial powers. In instances like the Constitutional Revolution, they facilitated the movement's deviation towards British interests. However, Foran minimizes the role of the clergy and the populace throughout contemporary history, instead emphasizing intellectuals as the primary architects of historical events. A review of credible historical documents and a comparison with Foran's interpretations reveal inaccuracies in his historiography, particularly concerning the portrayal of intellectuals. His reliance on secular assumptions and disregard for the ideological capacities of society and Iran's indigenous contexts have led to flawed analyses, presenting a sanitized narrative of intellectuals' activism in contemporary history. Ultimately, document analysis indicates that in most movements, the primary leadership was held by scholars and clergy, who endeavored to utilize all available capacities, including those of intellectuals.​

کلیدواژه‌ها English

Intellectuals
Orientalists
John Foran
National Interests
Clergy
آجودانی، ماشاءالله (1386). مشروطه ایرانی. تهران: اختران، چاپ هشتم.
آخوندزاده، میرزافتحعلی؛ مومنی، باقر (1351). ادبیات مشروطه (مقالات). تهران: آوا.
آخوندزاده، میرزافتحعلی؛ مومنی، باقر (1357). الفبای جدید و مکتوبات. تهران: احیاء.
آریانپور کاشانی، منوچهر؛ دلشگایی، بهرام (1385). فرهنگ پیشرو. تهران: امین، ج4.
ابوطالبی، مهدی (1389). ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی. قم: ولاء منتظر.
ابوطالبی، مهدی (1395). عالمان شیعی و صیانت از سرمایه های ملی. تهران: کانون اندیشه جوان.
احمدی‌نژاد، حمید؛ فتاحیان، محمدحسین (1379). جریان روشنفکری و روشنفکران در ایران. تهران: به‌باوران. ‌
ایلچی شیرازی، ابوالحسن (1364). حیرت‌نامه. تهران: پارسا.
براون، ادوارد (1376). انقلاب مشروطیت ایران. ترجمه مهری قزوین. تهران: کویر.
بروجردی، مهرزاد (1396). روشنفکران ایرانی و غرب، سرگذشت نافرجام بومی‌گرایی. ترجمه جمشید شیرازی. تهران: نشر فروزان، چاپ هفتم.
بستانی، فواد افرام (1375). المنجد. تهران: اسلامی.
بعلکی، منیر (1386). المورد. تهران: صادق.
بهار، محمدتقی (1392). تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران: انقراض قاجاریه. تهران: امیرکبیر، چاپ نهم، ج1.
جمعی از نویسندگان (1379). مجموعه مقالات؛ جریان روشنفکری و روشنفکران در ایران. تهران: به‌باوران.
حاضری، محمدعلی (1377). فرایند بالندگی ایدئولوژی انقلاب اسلامی. متین، 1(1): ص113.
حایری، عبدالهادی (1360). تشیع و مشروطیت در ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر.
حرزالدین، محمد (1405ق). معارف الرجال. قم: منشورات مکتبة آیت‌العظمی المرعشی النجفی.
خامنه ای، سید علی (10/2/1385). دیدار اعضای شورای مرکزی ستاد بزرگداشت شهید مطهری با رهبر انقلاب. قابل دسترس در:                                                                              https://khl.ink/f/1378
خامنه ای، سید علی (5/3/1384). بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان بسیجی. قابل دسترس در: https://khl.ink/f/3292
خسروپناه، عبدالحسین (1389). جریان‌شناسی فکری ایران معاصر. تهران: موسسه فرهنگی حکمت نوین اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله (1378). صحیفه نور. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج15.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، ج26.
ذاکرحسین، عبدالکریم (1371). مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت. تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوم.
سحاب، ابوالقاسم (1356). فرهنگ خاورشناسان. قم: تفرش.
سروش، عبدالکریم (1392). مقالات محمد(ص) راوی رویاهای رسولانه. قابل دسترس در: www.dinonlin.com
سعید، ادوارد (1395). شرق‌شناسی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
شریعتی، علی (1373). مجموعه آثار: روشنفکر و مسئولیت او در جامعه. تهران: قلم، ج20.
صدری، منیژه (1383). نقش مساجد و دانشگاه‌ها در پیروزی انقلاب. تهران: مرکز اسناد انقلاب.
صفایی، ابراهیم (1346). اسناد سیاسی دوران قاجاریه. تهران: شرق.
فوران، جان (1380). مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی. ترجمه احمد تدین. تهران: رسا.
کسروی، احمد (1388). تاریخ هجده‌ ساله آذربایجان. تهران: هرمس.
لک‌زایی، نجف (1383). مقاومت شکننده جان فوران. زمانه، 6(21): ص62.
لمبتون، آن کاترین (1375). ایران عصر قاجار. مترجم سیمین فصیحی. مشهد: جاودان خرد.
محمود، محمود (1360). تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس. تهران: اقبال، ج1.
مدنی، سید جلال‌الدین (1387). تاریخ سیاسی معاصر ایران. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج1.
مردانی، خیرالله (1365). اعترافات دانشمند بزرگ جهان. تهران: آئین جعفری.
مرصفی، سعد (1394). آراء خاورشناسان پیرامون سنّت نبوی. ترجمه حامد بکرایی و حامد مرادی. تهران: واحد بکرائی، ج1.
مظاهری، ابوذر (1384). شکنندگی‌های مقاومت شکننده (نقد و بررسی کتاب مقاومت شکننده جان فوران). آموزه، کتاب هفتم.
مهریزی، مهدی (1382). درآمدی بر مطالعات حدیثی خاورشناسان. علوم حدیث، 7(28): ص2.
مؤسسه فرهنگی قدر ولایت (1376). تاریخ تهاجم فرهنگی غرب؛ نقش روشنفکران وابسته؛ میرزا ملکم خان ناظم الدوله. تهران: مؤسسه فرهنگی قدر ولایت، چاپ دوم، ج10.
نجفی، موسی؛ فقیه حقانی، موسی (1400). تاریخ تحولات سیاسی ایران: بررسی مولفه‌های دین، تجدد و مدنیت در تأسیس دولت- ملت در گستره هویت ملی ایران. تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.