سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

جستاری بر مبانی حکمرانی متعالی در خطبه فدکیه حضرت زهرا(س)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
طاهره محسنی
استادیار، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
10.22034/sm.2022.553276.1878
چکیده
فدک با استناد به آیه 26 سوره اسراء «وَ آتِ ذَا الْقُرْبى‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیرا» مِلک حضرت زهرا(س) بود که پس از رحلت پیامبر(ص) و با هدف غصب حکمرانی امام علی(ع)، توسط حاکمان وقت از حضرت پس گرفته شد. حضرت زهرا(س) پس از غصب آن، خطبه‌‌ای را در راستای دفاع از حق، ولایت و دشمن‌‌شناسی در میان انصار و مهاجرین ایراد نمودند که به خطبه فدکیه مشهور گردید. از این‌رو ضرورت تبیین آن با توجه به جایگاه والای حضرت زهرا(س) و درون‌‌مایه قوی و غنی خطبه فدکیه، نقش مهّمی را در ترسیم ولایت و حکمرانی متعالی ایفا می‌‌کند. نتایج پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با هدف دستیابی به الگوی حکمرانی متعالی با استناد بر خطبه فدکیه نشان داد که برای تحقق یک حکومت الهی، به مؤلفه‌‌هایی نیاز است که پایه‌‌های آن حکومت را شکل می‌‌دهد. این مؤلفه‌‌ها در کلام حضرت زهرا(س) اهدافی را دنبال می‌‌کند، که علاوه‌بر آرامش دنیوی، سعادت اخروی را نیز تأمین می‌‌سازد. ایشان برای تبیین این مؤلفه‌‌ها، ابتدا به حاکمیت قرآن اشاره می‌‌نماید، که دلالت بر این امر می‌‌کند که هر حکومتی برای پیشرفت، حفظ قدرت و استقلال خویش، نیازمند قوانینی است که این قوانین در حکمرانی متعالی، مبتنی بر احکام و شریعت الهی است که تمام نیازهای بشری را تأمین می‌‌کند. حضرت زهرا(س) در ادامه به حاکمیت و اهمیت رهبری و ضرورت این رکن جهت تحقق اهداف الهی و سعادت جامعه در سایه رهبری امام معصوم(ع) اشاره می‌‌کند. سپس با تبیین اخلاق و ولایت‌‌محوری، به نقش و جایگاه این مؤلفه در تعالی جامعه اسلامی می‌‌پردازد، تا بدین وسیله عدالت‌‌محوری که از ارکان مهم و اصلی هر حکومتی است را نشان دهد. همچنین با ترسیم نقش دشمن‌‌شناسی در تحقق جامعه الهی، مهم‌‌ترین مبانی حکمرانی متعالی را برای همگان روشن می‌‌سازد.
کلیدواژه‌ها
حکمرانی متعالی
حضرت زهرا(س)
خطبه فدکیه
عدالت‌محوری
دشمن‌‌شناسی
ولایت

عنوان مقاله English

An Inquiry into the Foundations of Sublime Governance in the Fadak Sermon of Lady Fatimah (PBUH)

نویسنده English

Tahereh Mohseni
Assistant Professor, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

Fadak, based on verse 26 of Surah Al-Isra ("And give the relative his right, and [also] the poor and the traveler, and do not spend wastefully"), was the property of Lady Fatimah (PBUH) which was seized by the rulers of the time following the Prophet's (PBUH) demise, aiming to usurp the governance of Imam Ali (PBUH). In response, Lady Fatimah (PBUH) delivered a sermon among the Ansar and Muhajireen, defending her right, the guardianship, and addressing the recognition of enemies, which became known as the Fadak Sermon. Given Lady Fatimah's (PBUH) esteemed position and the profound content of the Fadak Sermon, its elucidation plays a crucial role in delineating the concept of guardianship and sublime governance. The results of this study, using a descriptive-analytical method aimed at deriving a model of sublime governance based on the Fadak Sermon, indicate that establishing a divine government requires certain elements that form its foundation. These elements, as discussed by Lady Fatimah (PBUH), pursue goals that ensure both worldly tranquility and eternal happiness. She initially emphasizes the authority of the Qur'an, implying that any government seeking progress, preservation of power, and independence needs laws rooted in divine decrees and Sharia, which fulfill all human needs. Furthermore, Lady Fatimah (PBUH) highlights the importance of leadership and the necessity of this pillar for achieving divine objectives and societal prosperity under the guidance of an infallible Imam (PBUH). By elucidating ethics and guardianship-centeredness, she underscores their role in elevating the Islamic society, thus demonstrating justice-centeredness as a fundamental pillar of any government. Additionally, by outlining the role of enemy recognition in realizing a divine society, she clarifies the most critical foundations of sublime governance for all.

کلیدواژه‌ها English

Sublime governance
Lady Fatimah (PBUH)
Fadak Sermon
Justice-centeredness
Enemy recognition
Guardianship
قرآن کریم.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1430ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه. ترجمه سید رضا عاملی. لبنان: انتشارات داراحیاء التراث العربی، ج7.
ابن اثیر، مبارک بن محمد (1376ق). النهایه فی غریب الحدیث و الاثر. تحقیق: محمود محمد طناحی و ظاهر احمد زاوی. قم: مؤسسه اسماعیلیان، ج4.
ابن بابویه، محمد بن علی (1377). معانی الاخبار. ترجمه: عبدالعلی محمدی شاهرودی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج6.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: انتشارات دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع- دارصار، چاپ سوم، ج1، 9.
ارسنجانی، حسن (1348). حاکمیت دولت‌‌ها. تهران: کتاب‌‌های جیبی، چاپ دوم.
ایزدهی، سید سجاد (1386). نظام سیاسی مطلوب در اندیشه سیاسی ملااحمد نراقی و محمدحسن نجفی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1355ق). صحیح بخاری. بیروت: دارالقلم، ج8.
تقی‌‌ئی، صدیقه (1398). جایگاه فدک، انگیزه‌‌های غصب فدک و پیامدهای آن از منظر آیات و روایات. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشکده اصول‌الدین مرکز تهران.
جوادی آملی، عبدالله (1388). ادب فنای مقربان. تحقیق: محمد صفایی. قم: اسراء، چاپ پنجم، ج2.
جوادی آملی، عبدالله (1390). تفسیر موضوعی قرآن کریم. تحقیق علی زمانی قمشه‌‌ای. قم: انتشارات اسراء، چاپ پنجم، ج17.
حسینی زنجانی، سید عزالدین (1391). شرح خطبه حضرت زهرا(س). قم: موسسه بوستان کتاب، چاپ سیزدهم.
حسینی، کمال (1386). دشمن‌شناسی از دیدگاه قرآن. تهران: لوح محفوظ.
حلّی، جمال‌الدین (1383ق). ایضاح الاشتباه فی اسماء الرواه. قم: مکتبه آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی الکبری.
حموی روی بغدادی، شهاب‌الدین (1993م). معجم البلدان. بیروت: دارصادر، ج4.
خداپرستی، فرج‌الله (1376). فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد. شیراز: دانشنامه فارسی.
خلجی، محمدتقی (1388). سحر سخن و اعجاز اندیشه در بازخوانی آموزه‌‌های بعثت. قم: انتشارات صحیفه خرد.
خیرخواهان، جعفر؛ میدری، احمد (1383). حکمرانی خوب، بنیان توسعه. تهران: مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی.
دانشور ثانی، رضا (1391). اصل برابری در قرآن. در: مجموعه مقالات همایش بین‌المللی حقوق عمومی در قرآن کریم. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم، ج15.
راغب اصفهانی، حسین (1368). المفردات فی غریب القرآن. ترجمه: مصطفی رحیمی‌نیا. تهران: انتشارات سبحان.
راغب اصفهانی، حسین (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. دمشق: دارالقلم- الدار الشامیه.
رحمانی همدانی، احمد (1372). فاطمه زهرا بهجه قلب مصطفی. تهران: نشر مرضیه.
رشاد، علی‌اکبر (1393). دانشنامه فاطمی. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ج3.
روشنفکر، کبری؛ اکبری‌‌زاده، فاطمه (1391). تحلیل گفتمان انتقادی در قصیده بائیه حضرت زهرا(س). مطالعات تاریخ اسلام، شماره 13.
سپهر، محمدتقی (1380). ناسخ التواریخ. تهران: اساطیر.
سیوطی، عبدالرحمن (1404ق). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیت‌‌الله مرعشی نجفی، ج4.
شریف الرضی، محمد (1406ق). خصائص الائمه علیهم‌السلام. محقق: محمدهادی امینی. مشهد: آستان مقدس رضوی.
صفی‌پور، عبدالرحیم (1397ق). منتهی الارب فی لغه العرب. تهران: نشر سخن، ج3.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ پنجم، ج5.
طبرسی، فضل (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تحقیق: محمدجواد بلاغی. تهران: انتشارات ناصرخسرو، چاپ سوم، ج4.
طبری آملی صغیر، محمد (1413ق). دلائل الامامه. قم: نشر بعثت.
طبری، محمد (1403ق). تاریخ طبری. تحقیق، مراجعه، تصحیح و ضبط: نخبه من العلماء الاجلاء. بیروت- لبنان: موسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ رابعه، ج5.
فراهیدی، خلیل (1409ق). العین. قم: نشر هجرت، چاپ دوم، ج2.
قرشی، علی‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ج7.
قلی‌پور، رحمت‌‌الله (1387). حکمرانی خوب. تهران: معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی.
قمی، شیخ عباس (1397). سفینه البحار. تهران: مکتبه الاسلامیه، ج1.
کریمی والا، محمدرضا (1386). نظریه حاکمیت در دیدگاه اسلام. معرفت، شماره 115.
گرجی ازندریایی، علی‌اکبر (1388). در تکاپوی حقوق اساسی. تهران: جنگل.
مجلسی کوپایی، غلامحسین (1391). فدک از غصب تا تخریب. قم: انتشارات دلیل ما، چاپ سوم.
مجلسی، محمدباقر (1379). زندگانی حضرت زهرا (علیهاالسلام) (ترجمه جلد 43 بحار الانوار). ترجمه: محمد روحانی علی‌آبادی. تهران: انتشارات مهام.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الانوار (ط- بیروت). محقق: جمعی از محققان. بیروت: دارالحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ج48، 29.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج3.
معرفت، محمدهادی (1377). ولایت فقیه. قم: مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی تمهید.
معین، محمد (1360). فرهنگ معین. تهران: امیرکبیر، چاپ چهارم، ج1.
مفید، محمد (1413ق). الاختصاص. محققان: علی‌اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی. قم: انتشارات الموتر العالمی لافیه الشیخ المفید.
مکارم شیرازی، ناصر (1386). پیام قرآن. قم: دارالکتب الاسلامیه، چاپ پنجم، ج10.
منتظری، حسینعلی (1374). خطبه حضرت زهرا (علیها السلام). قم: نشر منتظری.
نظری منفرد، علی (1391). قصه مدینه. قم: انتشارات سرور، چاپ پنجم.
نیلی‌پور، مهدی (1384). فرهنگ فاطمیه (الفبای شخصیتی حضرت زهرا (علیها السلام). اصفهان: انتشارات مرکز فرهنگی شهید مدرس، چاپ چهارم.
هاشمی خویی، میرزا حبیب‌الله (1400ق). منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه. محقق: ابراهیم میانجی. تهران: مکتبه الاسلامیه، چاپ چهارم، ج16.
هاشمی، سید محمد (1390). حقوق اساسی و ساختارهای سیاسی. تهران: میزان.
هداوند، مهدی (1384). حکمرانی خوب، توسعه، حقوق بشر. حقوق اساسی، شماره 14.
 
سیاست متعالیه
دوره 11، شماره 4
زمستان 1402
صفحه 45-70