سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

تطور تفکر سیاسی حوزویان و حوزه‌‌های علمیه و ظرفیت نظریه‌پردازی سیاسی در سده اخیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
رضا عیسی نی
استادیار، پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
10.22034/sm.2024.713319
چکیده
هدف پژوهش حاضر بررسی تطور تفکر سیاسی حوزویان و حوزه‌‌های علمیه و ظرفیت نظریه‌پردازی سیاسی در سده اخیر است. در این راستا از روش جامعه‌‌شناسی‌‌تاریخی استفاده شده و پژوهش بر این فرضیه استوار است که «حوزویان با استراتژی حفظ بقای حوزه‌‌های علمیه و سیاست‌‌پرهیزی، چرخشی به تفکر سیاسی و سامان‌بخشی زندگی مردم براساس نظریه ولایت‌‌فقیه داشته‌‌اند». نتایج نشان داد که تطور و تحول تفکر سیاسی حوزویان و حوزه‌‌های علمیه و ظرفیت نظریه‌‌پردازی سیاسی آن در سده اخیر که وام‌‌دار جدّ و جهدهای پیشینیان ازجمله نهاد حوزه و حوزویان سده سیزدهم هجری شمسی، بخصوص دو جریان و با دو نظریه سیاسی؛ اولی میرزای شیرازی با نظریه ادغام شریعت با سیاست، و دومی نظریه دفع افسد به فاسد، در قالب سلطنت مشروطۀ نائینی و به همراه آن سلطنت مشروطه مشروعه شیخ فضل‌‌الله بوده‌‌اند، توانستند با این وام‌‌داری، در سده چهاردهم نیز تفکر سیاسی حوزویان را تداوم بخشند و با ارائه نظریه ولایت فقیه از جانب امام خمینی، این تطور و تحول را به نمایش بگذارند. با این وجود هنوز هم نظریه‌پردازی سیاسی در میان حوزویان زنده است، چراکه در امتداد نظریه مردم‌سالاری دینی امام خمینی، نظریاتی مطرح شده است، اگرچه برخی از نظریه‌‌ها با آن سازگاری داشته، ولی میل به تکمیل کردن آن با تاکید بر قید اسلامیت یا با قید جمهوریت داشته و دارند، و برخی نیز نظریات سیاسی‌‌شان با نظریه امام خمینی در تعارض بوده، که همه اینها حاکی از آن است که تطور و تحول تفکر سیاسی حوزویان به انسداد نرسیده و در مسیر شدن می‌‌باشد.
کلیدواژه‌ها
تفکر سیاسی
حوزه‌‌های علمیه
امام خمینی
نظریه‌پردازی سیاسی

عنوان مقاله English

Evolution of Political Thought among Clergy and Seminaries and the Capacity for Political Theorizing in the Recent Century

نویسنده English

Reza Eisania
Assistant Professor, Institute of Political Science and Thought, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran
چکیده English

The present study aims to examine the evolution of political thought among the clergy and seminaries and the capacity for political theorizing in the recent century. In this regard, the method of historical sociology has been employed. The research is based on the hypothesis that "the clergy, with the strategy of preserving the survival of the seminaries and avoiding politics, have shifted towards political thought and organizing the lives of people based on the theory of the Guardianship of the Islamic Jurist (Velayat-e Faqih)." The results showed that the evolution and transformation of political thought among the clergy and seminaries and their capacity for political theorizing in the recent century, indebted to the efforts of predecessors, including the institution of the seminary and the clergy of the 19th century, particularly two currents with two political theories: first, Mirza Shirazi with the theory of integrating Sharia with politics, and second, the theory of averting the greater evil by tolerating the lesser evil, in the form of Naeini's constitutional monarchy and alongside it Sheikh Fazlollah's constitutional monarchy with a religious framework, were able to sustain the political thought of the clergy in the 20th century. With the presentation of the theory of Velayat-e Faqih by Imam Khomeini, this evolution and transformation were showcased. Nevertheless, political theorizing among the clergy is still alive, as theories have been proposed in continuation of Imam Khomeini's theory of religious democracy. Although some theories have been compatible with it, they have aimed to complete it by emphasizing either the Islamic or the republican aspect. Others have had political theories in conflict with Imam Khomeini's theory, indicating that the evolution and transformation of political thought among the clergy have not reached a deadlock and are ongoing.

کلیدواژه‌ها English

Political Thought
Seminaries
Imam Khomeini
Political Theorizing
ابن بابویه، محمد بن علی (1382). کمال‌الدین و تمام النعمه. ترجمه منصور پهلوان. قم: مسجد مقدس جمکران، ج1.
اخوی، شاهرخ (1368). نقش روحانیت در صحنه سیاسی ایران 1954-1949. در: مصدق، نفت و ناسیونالیسم ایران. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: نشر نو.
اردبیلی، سید عبدالغنی (1392). تقریرات درس فلسفه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج3.
اصغری‌نژاد، محمد (1373). میرزا محمدتقی شیرازی، سروش استقلال. بی‌‌جا: سازمان تبلیغات اسلامی.
بروجردی، مهرزاد (1377). روشنفکران ایرانی و غرب. جمشید شیرازی. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
بصیرت‌منش، حمید (1376). علما و رژیم رضا شاه؛ نظری بر عملکرد سیاسی-فرهنگی روحانیون در سال‌‌های 1305-1320. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (مؤسسه چاپ و نشر عروج).
تاجیک، محمدرضا (1387). امر شخصی همان امر سیاسی است؟ آئین، شماره 17-18.
جعفریان، رسول (1382). مرجعیت سیاسی شیعه. زمانه، شماره 7-8.
جعفریان، رسول (1386). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی- سیاسی ایران: از روی کار آمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی. تهران: نشر مورخ.
جوادی آملی، عبدالله (1386). شمس‌‌الوحی تبریزی سیره عملی علامه طباطبایی. قم، نشر اسراء.
حائری یزدی، مهدی (1382). خاطرات دکتر مهدی حائری یزدی. به کوشش حبیب لاجوردی. تهران: کتاب نادر.
حائری، عبدالهادی (1364). تشیع مشروطیت در ایران. تهران: امیرکبیر.
حائری، عبدالهادی (1364). تشیع و مشروطیت در ایران. تهران: امیرکبیر، چاپ دوم.
حوزه و روحانیت در نگاه رهبری (بیانات مقام معظم رهبری از سال 1368 تا 1388). قم: دبیرخانه شورای عالی حوزه علمیه، 1389.
خاتم یزدی، عباس (1381). خاطرات عباس خاتم یزدی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
خمینى، سید روح‌الله (1373 الف). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
خمینی، سید روح‌‌الله (1373ب). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌‌الله (۱378). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج1-5، ‏8-9،13، 21.
خمینی، سید روح‌الله (1379). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج2.
خمینی، سید روح‌الله (1385ق). الرسائل. قم: اسماعیلیان، ج2.
خمینی، سید روح‌الله (بی‌تا). نامه‌ای از امام موسوی کاشف الغطاء. بی‌جا: بی‌نا.
دوانى، على (1371). زندگى آیت‌الله بروجردى. بی‌جا: نشر مطهر، چاپ دوم.
دوانی، علی (1360). نهضت روحانیون ایران. بی‌جا: بنیاد فرهنگی امام رضا(ع)، ج1.
دوانی، علی (1366). زمینه‌‌های انقلاب اسلامی به روایت خاطره. یاد، 2(6).
ذاکری، علی‌‌اکبر (1383). رفتارشناسی سیاسی آیت‌‌الله حائری. حوزه، شماره 126.
رجبى، محمدحسین (1371). زندگینامه سیاسى امام خمینى. تهران: انتشارات کتابخانه ملى جمهورى اسلامى ایران، ج1.
رهنما، علی (1384). نیروهای مذهبی بر بستر حرکت نهضت ملی. تهران: گام نو.
سلطانی طباطبایی، سید محمدباقر (1370). مصاحبه با آیت‌الله سید محمدباقر سلطانی طباطبایی درباره آیت‌الله بروجردی. حوزه، شماره 43-44.
سلیمانی، مرضیه (23/09/1384). اقتصادی جدی: بحثی درباره نخستین پژوهش‌‌های نوین و نظرات انتقادی- اصلاح در موضوع مرجعیت و روحانیت. ضمیمه خردنامه همشهری، شماره 80.
طباطبایی، سید هادی (1393). سیاست سکوت شیخ عبدالکریم حائری. مباحثات. قابل دسترس در:
https://mobahesat.ir/4567
عبایی خراسانی، محمد (1364). خاطرات حجه‌الاسلام محمد عبایی خراسانی. یاد، شماره 1.
عیسی‌نیا، رضا (1395). استقلال حوزه علمیه و دولت جمهوری اسلامی ایران. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
فیاضی، عمادالدین (1378). حاج شیخ عبدالکریم حائری. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
گرامی، محمدعلی (1381). خاطرات آیت‌الله محمدعلی گرامی. گردآورنده محمدرضا احمدی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
گروه نویسندگان آکادمی علوم شوروی (1376). تاریخ معاصر کشورهای عربی. ترجمه محمدحسین روحانی. تهران: توس.
مرسل‌وند، حسن (1369). زندگینامه رجال و مشاهیر ایران. تهران: انتشارات الهام، ج1.
مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات (1378). قیام ۱۵خرداد به روایت اسناد ساواک. تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ج ۱.
مصاحب، غلامحسین (1380). دائرةالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی، ج1.
منتظرالقائم، اصغر (1389). دانشنامه تخت فولاد اصفهان. اصفهان: انتشارات سازمان فرهنگی و تفریحی شهرداری اصفهان.
منتظرالقائم، اصغر (1396). دگرگونی‌‌های حوزه علمیه اصفهان از 1135 هجری تاکنون. در: مرزبان اخلاق (مجموعه مقالات کنگره نکوداشت حضرت آیت‌‌الله العظمی مظاهری)، به‌‌کوشش محمد اسفندیاری. اصفهان: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، شعبه اصفهان، ج2.
منظور الاجداد، سید محمدحسین (1379). مرجعیت در عرصه اجتماع و سیاست. تهران: انتشارات شیرازه.
میراحمدی، منصور (۱392). ملاحظاتی بر چالش‌‌های فقه سیاسی. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
نجفی، موسی (1381). تاریخ تحولات سیاسی ایران. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
 
سیاست متعالیه
دوره 11، ویژه نامه
ویژه نامه
زمستان 1402
صفحه 47-70