سیاست متعالیه

سیاست متعالیه

امکان‌سنجی تشکیل دولت اسلامی براساس ولایت مقیده فقیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری، گروه حقوق، دانشگاه آیت‌الله بروجردی، بروجرد، ایران
2 دانشیار، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
هدف پژوهش حاضر بررسی امکان تشکیل دولت اسلامی ‏براساس نظریه ولایت مقیده فقیه است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و درصدد پاسخ به این پرسش است که تأسیس دولت اسلامی در دوره غیبت امام معصوم براساس دیدگاه ولایت مقیده فقیه چه حکم شرعی دارد؟ طرفداران ولایت مقیده فقیه نسبت به تشکیل دولت اسلامی‏ دارای دو رویکرد هستند: گروهی منع شرعی تشکیل دولت اسلامی ‏را برگزیده‌اند. این رویکرد مبتنی بر اصول عدم ولایت، لزوم اکتفاء به قدر متیقن، لزوم عصمت حاکم اسلامی‏ و فقدان دلیل معتبر است. در حالی که اصول عدم ولایت، لزوم اکتفاء به قدر متیقن ناظر به ادعای ولایت است و شامل لزوم و ضرورت دولت و اصل ولایت نمی‏شود. لزوم عصمت نیز ناظر به وضعیت ایده‌آل اسلامیت دولت است. فقدان دانش نیز با نهاد مشورت مرتفع می‏گردد. فقدان دلیل معتبر که پشتوانه این دیدگاه بوده نیز قابل نقد است؛ زیرا دلائل معتبر عقلی و نقلی زیادی بر جواز تشکیل دولت وجود دارد. پذیرش اضطراری دولت عرفی، دستاورد نهایی این دیدگاه است که خود گونه‌ای از دولت اسلامی است. در این دولت، عنصر دین موجب پیدایش اکثریت و اقلیت و شهروند درجه یک و دو نمی‌شود.این دولت در همه شئون حکومتی بسان دولت سکولار است که شریعت معیار صحّت سیاست‌ها، قانون و عملکردها نیست. پس، دیدگاه امتناع، به جواز تأسیس منجر گردید که غیر از مدعای امتناع‌گرایان است. دیدگاه دوم، امکان شرعی تشکیل دولت اسلامی است. این دیدگاه مبتنی بر جامعیت، جاودانگی، جهان‌شمولی دین اسلام، قاعده نفی سبیل، ضرورت اجرای دین، و لزوم حفظ تمامیت جامعه اسلامی ‏است. دستاورد این دیدگاه تشکیل دولت فعال در عرصه سیاست داخلی و بین‌المللی، فرهنگی و اقتصادی است. درساختار اجتماعی و روابط شهروندان با دولت، اقلیت دینی معنا می‏یابد و عنصر دین، شهروندان درجه یک و دو ایجاد می‌کند. تقنین و سیاستگذاری باید با احکام شرعی هماهنگ باشد و نخستین معیار صحت برنامه‌ها و قوانین، شریعت اسلامی است که در فقه جلوه‌گر است. در دولت مبتنی بر ولایت مقیده فقیه، چارچوب فقهی، محدودیت جدی برای دولت ایجاد می‌نماید و در کارآمدی، با دولت مبتنی بر نظریه ولایت مطلقه فقیه تفاوت چشمگیری دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Feasibility of Establishing an Islamic State Based on the Restricted Guardianship of the Jurisprudent

نویسندگان English

Abdolvahed KaramiNejad 1
MohammadJavad Arasta 2
1 PhD, Law Department, Ayatollah Boroujerdi University, Boroujerd, Iran
2 Associate Professor, Farabi College, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The present study aims to examine the feasibility of establishing an Islamic state based on the theory of restricted guardianship of the jurisprudent (wilayat muqayyada faqih). The research method is descriptive-analytical and seeks to address the question of the legal ruling regarding the establishment of an Islamic state during the occultation of the Infallible Imam, according to the view of restricted guardianship of the jurisprudent. Proponents of this theory hold two distinct perspectives regarding the formation of an Islamic state: one group advocates for the prohibition of establishing an Islamic state. This view is based on principles such as the absence of guardianship, the necessity of confining to the certain (qat‘ī), the requirement for an infallible Islamic ruler, and the lack of valid evidence. However, the principles of absence of guardianship and the necessity of confining to the certain pertain to the claim of guardianship and do not encompass the necessity of government or the principle of guardianship. The requirement of infallibility also pertains to the ideal state of an Islamic government. The lack of knowledge is addressed through the institution of consultation (shura). The lack of valid evidence, which supports this perspective, is also subject to critique since there are numerous valid rational and transmitted arguments in favor of the permissibility of forming a government. The acceptance of a secular government under duress is the ultimate outcome of this view, which itself is a form of Islamic governance. In such a state, religion does not result in the creation of majorities and minorities or first- and second-class citizens. This government, in all aspects of governance, resembles a secular state where Sharia is not the criterion for the validity of policies, laws, or actions. Therefore, the view of impossibility leads to the permissibility of establishment, contrary to the claims of those who argue for impossibility. The second view supports the legal possibility of forming an Islamic state. This perspective is based on the comprehensiveness, eternality, and universality of Islam, the principle of negating domination (nifī al-sabīl), the necessity of implementing religion, and the preservation of the Islamic community's integrity. The outcome of this view is the formation of an active state in domestic, international, cultural, and economic affairs. In the social structure and the relationship between citizens and the government, the concept of religious minority becomes relevant, and religion creates first- and second-class citizens. Legislation and policymaking must align with Sharia, and the primary criterion for the validity of programs and laws is Islamic Sharia, as reflected in Islamic jurisprudence. In a state based on the restricted guardianship of the jurisprudent, the legal framework imposes significant limitations on the government, distinguishing it in effectiveness from a government based on the theory of absolute guardianship of the jurisprudent (wilayat mutlaqah faqih).

کلیدواژه‌ها English

Islamic State
Restricted Guardianship of the Jurisprudent
Public Affairs
قرآن کریم.
ابن ابی جمهور (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة. بی‌نا، ج1.
اراکی، محمدعلی (1413ق). المکاسب المحرمه. قم: مؤسسه در راه حق.
ارسطا، محمدجواد (1389). نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ‏ایران. قم: بوستان کتاب.
ایازی، سید محمدعلی (1387). جامعیت قرآن. رشت: انتشارات کتاب مبین.
بای، حسینعلی (1395). حکومت اسلامی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دوم.
بجنوردی، سید محمدحسین (1382). القواعد الفقهیة. تحقیق مهدی مهریزی و مصطفی درایتی. قم: انتشارات دلیل ما، چاپ چهارم، ج1.
برجی، یعقوب‌علی (1390). ولایت فقیه در اندیشه فقیهان. تهران: سمت، چاپ دوم.
تبریزی، جواد (1416ق). ایصال الطالب الیالتعلیق علی المکاسب. قم: انتشارات اسماعیلیان، چاپ سوم، ج3-4.
تبریزی، جواد (1433ق). صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات. قم: نشر دارالصدیقة الشهیدة.
تمیمی ‏آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دارالکتب الاسلامیة، چاپ دوم.
جمعی از نویسندگان (1381). درآمدی بر مبانی اندیشه اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
حائری یزدی، مرتضی (1318ق). کتاب الخمس. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
حائری یزدی، مرتضی (1377). سرّ دلبران. قم: دفتر ناشر برگزیده.
حسینی، میرعبدالفتاح (1417ق). العناوین الفقهیۀ. قم: مؤسسۀ النشر الإسلامی، ج2.
حلّی، فاضل مقداد (1405ق). هدایة الطالبین الی نهج المسترشدین. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى.
خمینی، سید روح‌الله (1379). کتاب البیع. تهران: نشر عروج، چاپ سوم، ج2.
خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج20.
خوانساری، سید احمد (1364). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: مکتبة الصدوق، چاپ دوم، ج 4، 6.
خوانساری، سید احمد (1399ق). العقائد الحقة. تهران: مکتبة الصدوق.
دانش‌ پژوه، مصطفی (1390). مقدمه علم حقوق. قم: انتشارات دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم (1392). مفردات غریب القرآن. دمشق، بیروت: ذوی‌القربی.
ربانی گلپایگانی، علی (1381). دین و دولت، سازمان. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ سوم.
رحمت اللهی، حسین؛ شیرزاد، امید (1396). کمال‌گرایی و بی‌طرفی و آثار آن در ساختار قدرت و حقوق عمومی. تهران: مجمع علمی‏ و فرهنگی مجد.
رخشاد، محمدحسین (1380). در محضر علامه طباطبایی. قم: انتشارات نهاوندیان.
زارعی، بهادر؛ زینی‌وند، علی؛ محمدی، کیمیا (1393). قاعده نفی سبیل در اندیشه اسلامی ‏و سیاست خارجی جمهوری اسلامی‏ایران. مطالعات انقلاب اسلامی، 11(36).
زنگنه شهرکی، جعفر (1393). قاعده نفی سبیل در آرای فقهی و مواضع سیاسی صاحب عروه. فقه، شماره 73.
سروش، عبدالکریم (1377). دین اقلّی و اکثری. کیان، 8(1).
شاهرودی، سید محمود (1398). فرهنگ فقه. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی، چاپ سوم.
شبان‌نیاء، قاسم (1400). تحلیل ظرفیت فقه سیاسی شیعه در اولویت‌بندی قواعد فقهیه. سیاست متعالیه، 9(34).
صدر، سید محمدباقر (1383). الاسلام یقود الحیاة. بیروت: دارالصدر، چاپ دوم.
صدر، سید محمدباقر (1399ق). لمحة تمهیدیة عن مشروع الدستور الجمهوریة الاسلامیة فی ایران. قم: مطبعة الخیام.
صدوق، محمدبن علی بن بابویه (1397). من لایحضره الفقیه. قم: دارالکتب الاسلامی، چاپ چهارم.
طاهری خسروشاهی، محمدحسین؛ لک‌زایی، شریف؛ طوسی، فاطمه (1400). دین و دولت: بایسته‌‌های الگوی مردم‌سالاری دینی در دولت‌‌سازی. سیاست متعالیه، 8(31).
طباطبایی، سید محمدحسین (1385). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دارالکتب الاسلامیة، چاپ هفتم، ج4.
علیدوست، ابوالقاسم (1399). عقل و فقه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ دهم.
غروی اصفهانی، محمدحسین (1376). حاشیۀ کتاب المکاسب. قم: انوار الهدی، ج2.
فاضل مقداد (1387). اللوامع الالهیة فی مباحث الکلامیة. قم: بوستان کتاب، چاپ سوم.
فاضل‌موحدی‌لنکرانی، محمد (1380). جامع المسائل. قم: امیرالعلم، وابسته به دفتر آیت‌الله فاضل لنکرانی، چاپ دهم.
فیروزآبادی، مجدالدین (1426ق). القاموس المحیط. بیروت- لبنان: مؤسسة الرسالة للطباعة والنشر والتوزیع، چاپ هشتم، ج4.
کاشف الغطاء (1380). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغرّاء. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، ج1.
کدیور، محسن (1387). سیاست‌نامه خراسانی. تهران: انتشارات کویر، چاپ دوم.
مکارم شیرازی، ناصر (1386). انوار الاصول. قم: نشر امام علی بن ابیطالب، چاپ دوم، ج2-1.
منتظری، حسینعلی (1385). نظام الحکم فی الاسلام. نشر قم: سرایی، چاپ دوم.
منتظری، حسینعلی (1396). مبانی مردم‌سالاری در اسلام. مترجم: بهرام شجاعی. قم: انتشارات سرایی.
منتظری، حسینعلی (1409ق). دراساتٌ فی ولایة الفقیه و فقه الولة الإسلامیة. نشر تفکر، ج2.
موسوى خویى، سید ابوالقاسم (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: إحیاء آثار الإمام الخوئی، ج1.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1410ق). منهاج الصالحین. قم: نشر مدینة العلم، ج1.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1418ق). التنقیح فی شرح العروة الوثقی (الاجتهاد و التقلید). مقرر: علی غروی تبریزی. قم: مؤسسه انصاریان.
نائینی، محمدحسین (1378). اجود التقریرات. قم: صاحب الامر، ج1.
نراقی، مولی احمد (1417ق). عوائد الایام. قم: مرکز النشر الاسلامی.
ولایی، عیسی (1380). فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول. تهران: نشر نی، چاپ چهاردهم.