رابطه‌‌ی دین و سیاست در نگاه تطبیقی به آرای ملاصدرا و هگل

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، دانشگاه یاسوج، ایران.

2 پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

رابطه‌‌ی دین و سیاست در طول تاریخ، منشأ مناقشات فکری و مجادلات کلامی و معرفتی فراوانی بوده است. هگل و ملاصدرا را می‌‌توان آخرین فیلسوفان سیستم‌‌ساز شرق و غرب دانست. هدف این پژوهش بررسی وجوه تمایز میان آرای این دو فیلسوف پیرامون مناسبات دین و سیاست می‌‌باشد.پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و یافته‌‌ها نشان می‌‌دهد، دین و سیاست نزد ملاصدرا و هگل مفاهیمی متفاوت‌‌اند. هگل در فضای فلسفه‌‌ی سیاسی مدرن فکر می‌‌کند، نقطه‌‌ی کانونی اندیشه‌‌ی سیاسی او، مسأله‌‌ی آزادی است. ملاصدرا متأثر از فلسفه‌‌ی سیاسی کلاسیک فضیلت‌‌محور و خیرمحور است؛ درحالی‌‌که تفکر هگل، مبتنی‌‌بر نوعی رویگردانی از فضیلت‌‌گرایی و سعادت‌‌محوری است. هگل قائل به جدایی مطلق میان دین و دولت نیست و در اصل همراهی و تألیف میان دین و دولت، تردیدی ندارد. دولت صدرایی، یک دولت هادی است و دین تعیین‌‌کننده‌‌ی چارچوب حرکت دولت و سیاست و عنصرِ قوام‌‌بخش به آن است. نوعی رابطه‌‌ی "ملازمت قطعی" و یا "ضرورت" میان دین و سیاست در اندیشه ملاصدرا دیده می‌شود، اما مدلولات چنین ملازمت قطعی را به سختی می‌‌توان در اندیشه هگل پیدا کرد. دولت مطلوب ملاصدرا، حاکم‌‌محور است؛ و حاکم، حتماً باید از یک سری دکترین و قواعدی تبعیت کند، هگل، به "کیفیت حکمرانی" بیش از "اوصاف حکمران" بهاء می‌‌دهد.

کلیدواژه‌ها


  1. استرن، رابرت (1394). هگل و پدیدار شناسی روح. ترجمه محمدمهدی اردبیلی و سیدمحمدجواد سیدی. تهران: نشر ققنوس، چاپ دوم.
  2. بیزر، فردریک (1391). هگل. ترجمه مسعود حسینی. تهران: نشر ققنوس، چاپ دوم.
  3. پلامناتز، جان (1392). شرح و نقدی بر فلسفه‌‌ی اجتماعی و سیاسی هگل. ترجمه حسین بشیریه. تهران: نشر نی، چاپ پنجم.
  4. سروش، عبدالکریم (1386). نهاد نا آرام جهان. تهران: موسسه فرهنگی صراط، چاپ دوم.
  5. سینر برینک، رابرت (1395). شناخت هگل‌‌گرایی. ترجمه مهدی بهرامی. تهران: نشر لاهیتا.
  6. شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1340). رساله‌‌ی سه اصل. به‌‌تصحیح سیدحسین نصر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  7. شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح‌‌الغیب. ترجمه محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
  8. شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1378). الحکمه المتعالیه فی الاربعه العقلیه. ترجمه محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
  9. شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1384). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. ترجمه و تفسیر جواد مصلح. تهران: انتشارات سروش، چاپ چهارم.
10. صدر، سیدموسی (1391). برای زندگی؛ گفتارهای تفسیری. ترجمه مهدی فرخیان. تهران: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر، چاپ دوم.

11. صدرا، علیرضا (1389). مفهوم‌‌شناسی حکمت متعالی سیاسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

12. صدرا، علیرضا (1393). «سیاست متعالی و تعالی سیاسی؛ برترین گزینه‌‌ی جایگزین سیاست سکولاریسم». سیاست متعالیه. دوره2، شماره 4، ص 27-42.

13. طالب‌‌زاده، حمید (1396). گفت‌‌گویی میان هگل و فیلسوفان اسلامی: صیرورت، دیالکتیک و ایده‌‌آلیسم. تهران: نشر هرمس.

14. فیندلی، جان.ن (1390). گفتارهایی درباره‌‌ی فلسفه‌‌ی هگل. ترجمه حسن مرتضوی. تهران: نشر چشمه، چاپ دوم.

15. کلوسکو، جرج (1391). تاریخ فلسفه‌‌ی سیاسی؛ قرون وسطا. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران: نشر نی، چاپ سوم، ج2.

16. کیخا، نجمه (1393). «سیاست و عالم مثال در حکمت متعالیه». سیاست متعالیه. شماره 6،
ص. 138-123.

17. لک‌‌زایی، شریف (1387). سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه؛ دفتر اول: نشست‌‌ها و گفت‌‌وگوها. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

18. لک‌‌زایی، شریف (1391). «سیاست و شریعت در حکمت متعالیه». حکمت اسراء، شماره 12.

19. لک‌‌زایی، شریف (1395). فلسفه‌‌ی سیاسی صدرالمتالهین. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

20. مجتهدی، کریم (1382). «به چه معنی می‌‌توان میان تفکر ملاصدرا و فلسفه‌‌ی هگل به رابطه‌‌ی عموم و خصوص من وجه قایل شد؟» در: مجموعه‌‌ی مقالات همایش بزرگداشت حکیم صدرالمتالهین؛ حکمت متعالیه و فلسفه معاصر جهان. تهران: بنیاد حکمت اسلامی.

21. مصلح، علی‌‌اصغر (1392). هگل. تهران: انتشارات علمی.

22. مهرنیا، حسن (1390). «رابطه‌‌ی دین و دولت در نظام فلسفی هگل». حکمت و فلسفه، شماره 1(25)، ص. 136-109.

23. هگل، گئورگ ویلهلم فردریش (1391). دفترهای سیاست مدرن. ترجمه محمدمهدی اردبیلی. تهران: نشر روزبهان.

24. هگل، گئورگ ویلهلم فردریش (1394). عناصر فلسفه‌‌ی حق یا خلاصه‌‌ای از حقوق طبیعی و علم سیاست. ترجمه مهبد ایرانی‌‌طلب. تهران: قطره، چاپ سوم.

25. ولایتی، علی‌‌اکبر (1391). ملاصدرا. تهران: شرکت سهامی کتاب‌‌های جیبی، امیرکبیر.

26. الیاسی، محمدقاسم (1387). «رابطه‌‌ی شریعت و سیاست از دیدگاه حکمت متعالیه». علوم سیاسی، شماره 43، ص. 208-206.

27. Hegel.G.F.W, (1984). Hegel's Lectures on the Pilosophy of Religion, Volum22, Introduction and the concept of Religion, University of California press.